विंबल्डन

विंबल्डन ही जगातील सर्वात जुनी टेनिस स्पर्धा मानली जाते. तिची सुरुवात जुलै १८७७ मध्ये लंडनजवळील विंबल्डन येथे झाली. स्पर्धेचे आयोजन ऑल इंग्लंड क्लब करतो. पहिल्या स्पर्धेत केवळ पुरुष एकेरीचा समावेश होता आणि त्यात बावीस खेळाडूंनी भाग घेतला. महिला एकेरीची सुरुवात १८८४ मध्ये झाली आणि ही स्पर्धा गवताच्या कोर्टावर खेळली जाते. आजच्या चार ग्रँड स्लॅम स्पर्धांपैकी फक्त विंबल्डनच गवतावर होते. स्पर्धेच्या परंपरा आणि नियम आजही जपले जातात. भारतीय खेळाडूंनी या स्पर्धेत दुहेरी व मिश्र दुहेरीत यश मिळवले आहे.

माहिती

स्पर्धा दरवर्षी जूनच्या अखेरीस किंवा जुलैच्या सुरुवातीला होते. ती साधारणतः दोन आठवडे चालते. एकूण पाच स्पर्धा असतात: पुरुष एकेरी, महिला एकेरी, पुरुष दुहेरी, महिला दुहेरी आणि मिश्र दुहेरी.

पुरुषांच्या स्पर्धेत एकूण १२८ खेळाडू मुख्य फेरीत खेळतात. पात्रता फेरीतूनही काही खेळाडू मुख्य फेरीत येतात. महिलांच्या स्पर्धेतही तितकेच खेळाडू सहभागी होतात.

स्पर्धेचे मुख्य मैदान सेंटर कोर्ट आहे. त्यानंतर नंबर वन कोर्ट आणि इतर मैदाने येतात. विंबल्डनच्या मुख्य मैदानांमध्ये सेंटर कोर्ट आणि नंबर वन कोर्टसह एकूण १८ स्पर्धात्मक गवताची मैदाने आहेत. याशिवाय सरावासाठी स्वतंत्र मैदाने उपलब्ध आहेत.

इतिहास आणि सुरुवात

ऑल इंग्लंड क्रोकेट क्लबची स्थापना १८६८ मध्ये झाली होती. पुढे क्रोकेटचे आकर्षण कमी झाल्याने क्लबने टेनिसच्या मैदानांची निर्मिती केली.

क्लबच्या सहाय्यक सचिवांच्या सूचनेनुसार १८७७ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय झाला. उद्देश साधा होता: क्लबच्या गवताच्या रोलरच्या दुरुस्तीसाठी निधी उभारणे.

पहिल्या स्पर्धेतील अंतिम सामना पावसामुळे तीन दिवस पुढे ढकलला गेला. स्पेन्सर गोअर यांनी विल्यम मार्शल यांचा पराभव करून पहिले अजिंक्यपद जिंकले.

१९२२ पर्यंत गतविजेत्याला थेट अंतिम सामन्यात खेळण्याची सोय होती. ही पद्धत बंद झाल्यानंतर सर्व खेळाडूंना पहिल्या फेरीपासून खेळावे लागले.

गवताचे कोर्ट आणि खेळाची शैली

गवताच्या कोर्टावर चेंडू वेगाने येतो आणि त्याची उसळी तुलनेने कमी असते. त्यामुळे सामने सहसा लहान चालतात आणि सर्व्हिसचे महत्त्व वाढते.

गवताची तयारी आणि देखभाल हे मोठे आव्हान असते. स्पर्धेपूर्वी कोर्टाची उंची आणि घनता ठराविक पातळीवर ठेवली जाते. पावसामुळे खेळ थांबल्यास कोर्ट झाकण्याची यंत्रणा वापरली जाते.

स्पर्धेच्या शेवटच्या टप्प्यात गवत थोडे झिजते आणि उसळी बदलते. यामुळे पहिल्या आठवड्यातील आणि शेवटच्या आठवड्यातील खेळाचे स्वरूप वेगळे असते.

पारंपरिक नियम व परंपरा

विंबल्डनच्या परंपरा या स्पर्धेची ओळख आहेत. खेळाडूंनी जवळपास संपूर्ण पांढऱ्या रंगाचे कपडे घालणे बंधनकारक आहे. हा नियम कडकपणे पाळला जातो.

पारंपरिक पद्धतीनुसार स्पर्धेच्या मध्यभागी रविवारी सुट्टी ठेवली जात होती. २०२२ पासून या नियमात बदल करून मध्य रविवारीही सामने खेळले जाऊ लागले.

स्पर्धेच्या मैदानावर स्ट्रॉबेरी आणि क्रीम हे पदार्थ प्रसिद्ध आहेत. रॉयल बॉक्समध्ये प्रतिष्ठित पाहुण्यांना आमंत्रित केले जाते.

ग्रँड स्लॅममधील स्थान

विंबल्डन ही चार ग्रँड स्लॅम स्पर्धांपैकी एक आहे. उर्वरित तीन स्पर्धा ऑस्ट्रेलियन ओपन, फ्रेंच ओपन आणि यूएस ओपन या आहेत.

ग्रँड स्लॅममधील कामगिरी खेळाडूंच्या कारकिर्दीचे मोजमाप मानली जाते. विंबल्डनमधील विजेतेपदाला विशेष प्रतिष्ठा आहे, कारण गवतावरील खेळासाठी वेगळी कौशल्ये लागतात.

भारतीय विजेते

भारतीय खेळाडूंनी विंबल्डनमध्ये मुख्यतः दुहेरीत यश मिळवले आहे. विंबल्डनच्या मुख्य प्रौढ स्पर्धांमध्ये तीन भारतीय खेळाडूंनी विजेतेपदे जिंकली आहेत. कनिष्ठ गटातही भारतीय खेळाडूंनी यश मिळवले आहे.

लींडर पेस यांनी एकूण पाच विजेतेपदे जिंकली. त्यांनी १९९९ मध्ये महेश भूपतींसोबत पुरुष दुहेरीचे विजेतेपद मिळवले. त्यानंतर त्यांनी चार वेळा मिश्र दुहेरीचे विजेतेपद जिंकले.

महेश भूपतींनी १९९९ मध्ये पुरुष दुहेरी आणि त्यानंतर दोन वेळा मिश्र दुहेरी अशी तीन विजेतेपदे मिळवली. सानिया मिर्झा यांनी २०१५ मध्ये महिला दुहेरीचे विजेतेपद जिंकले.

रामनाथन कृष्णन यांनी १९६० आणि १९६१ मध्ये उपांत्य फेरीपर्यंत मजल मारली. सुमित नागल यांनी २०१५ मध्ये नाम होआंग ली यांच्यासोबत मुलांच्या दुहेरीचे विजेतेपद जिंकले.

स्पर्धेची रचना

स्पर्धेत मुख्य फेरीशिवाय पात्रता फेरी आणि मुलांच्या स्पर्धा असतात. तसेच व्हीलचेअर टेनिसच्या स्पर्धाही समाविष्ट आहेत.

खेळाडूंना मानांकन देण्याची पद्धत स्पर्धेपूर्वीच्या क्रमवारीवर आधारित असते. यामुळे उच्च मानांकन असलेले खेळाडू सुरुवातीच्या फेऱ्यांत एकमेकांसमोर येण्याची शक्यता कमी होते.

पुरुषांच्या सामन्यांत पाच सेटपर्यंत खेळ होतो, तर महिलांच्या सामन्यांत तीन सेट. अंतिम सामन्यासाठी सेंटर कोर्टवर स्वतंत्र वेळ निश्चित केला जातो.

आधुनिक बदल

स्पर्धेत तंत्रज्ञानाचा वापर वाढला आहे. रेषा तपासणीची इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणा आणि व्हिडिओ पुनरावलोकन नियमितपणे वापरले जाते.

बक्षिसाच्या रकमेत मोठी वाढ झाली आहे. स्पर्धेचे प्रसारण जगभरातील अनेक देशांत होते. यामुळे प्रायोजकत्व आणि प्रेक्षकसंख्या वाढली आहे.

स्पर्धेचे आयोजन अधिक शाश्वत करण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. पाण्याचा वापर, कचरा व्यवस्थापन आणि वाहतूक यांवर स्वतंत्र योजना राबवल्या जातात.

सेंटर कोर्टवर २००९ पासून मागे सरकणारे छत उभारण्यात आले आहे. यामुळे पावसामुळे खेळ थांबण्याची समस्या काही प्रमाणात कमी झाली आहे.

स्पर्धेसाठी प्रत्येक वर्षी मोठ्या संख्येने प्रेक्षक येतात. तिकिटांचे वाटप चिठ्ठीद्वारे केले जाते, कारण मागणी उपलब्ध तिकिटांपेक्षा खूप अधिक असते.

सामन्यांत चेंडू पुरवण्याचे काम करणारे सहाय्यक आणि रेषा पाहणारे अधिकारी यांची निवड कडक चाचण्यांमधून होते. त्यांना स्पर्धेपूर्वी विशेष प्रशिक्षण दिले जाते.

मुलांच्या स्पर्धा आणि पात्रता फेरीमुळे नव्या खेळाडूंना मोठ्या मंचावर खेळण्याची संधी मिळते. येथून पुढे अनेक खेळाडू आघाडीच्या फेरीपर्यंत पोहोचले आहेत.

कालांतराने स्पर्धेच्या बक्षिसाच्या रकमेत मोठी वाढ झाली आहे. पुरुष व महिला स्पर्धांसाठी समान बक्षिसाची रक्कम दिली जाते.

मानांकन न मिळालेल्या खेळाडूंनीही या स्पर्धेत चांगली कामगिरी केली आहे. यामुळे स्पर्धेचा खुला स्वरूप अधोरेखित होतो.

स्पर्धेच्या काळात विंबल्डन परिसरात वाहतूक आणि सुरक्षा व्यवस्था कडक केली जाते. जवळपासच्या रस्त्यांवर विशेष नियोजन केले जाते.

कोर्टाच्या देखभालीसाठी स्वतंत्र पथक कार्यरत असते. प्रत्येक सामन्यानंतर गवताची तपासणी केली जाते आणि आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती केली जाते.

स्पर्धेच्या इतिहासात अनेक खेळाडूंनी सलग अनेक वर्षे अजिंक्यपद राखले आहे. अशा कामगिरीमुळे स्पर्धेची प्रतिष्ठा वाढली आहे.

महिला स्पर्धेची सुरुवात झाल्यानंतरही सुरुवातीच्या काळात सहभाग मर्यादित होता. पुढील दशकांत महिला खेळाडूंची संख्या वाढत गेली.

दुहेरी स्पर्धांसाठी स्वतंत्र मानांकन आणि वेळापत्रक असते. जोडीदारांची निवड खेळाडू स्वतः करतात.

स्पर्धेच्या निकालांची नोंदवही ऐतिहासिक संदर्भ म्हणून जपली जाते. संशोधक या नोंदींचा अभ्यासासाठी वापर करतात.

स्पर्धेचे आयोजन करणाऱ्या क्लबचे सदस्यत्व मर्यादित असते. सदस्यांना स्पर्धेच्या तिकिटांसाठी प्राधान्य मिळते.

गवताच्या कोर्टावरील खेळामुळे दुखापतींचा धोका काही प्रमाणात वाढतो, त्यामुळे खेळाडूंच्या तयारीवर विशेष भर दिला जातो.

संदर्भ

1. विंबल्डन — अधिकृत संकेतस्थळ
2. ऑल इंग्लंड क्लब
3. ब्रिटानिका — विंबल्डन
4. विंबल्डनमधील भारतीय विजेते
5. आंतरराष्ट्रीय टेनिस महासंघ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६