टेनिस

टेनिस हा रॅकेटने चेंडू मारून जाळीच्या पलीकडे खेळला जाणारा खेळ आहे. यात एकेरी आणि दुहेरी अशा दोन्ही स्वरूपांत सामने होतात. एकेरीत प्रत्येक बाजूला एक खेळाडू असतो, तर दुहेरीत दोन खेळाडूंची जोडी असते. खेळाचा उगम फ्रान्समधील ज्यू द पॉम या जुन्या खेळातून झाला, असे इतिहासकार सांगतात. आधुनिक टेनिसचे नियम १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इंग्लंडमध्ये ठरले. विंबल्डन ही स्पर्धा १८७७ मध्ये सुरू झाली आणि ती जगातील सर्वात जुनी टेनिस स्पर्धा मानली जाते. आज चार ग्रँड स्लॅम स्पर्धा या खेळातील सर्वोच्च स्तर मानल्या जातात. भारताने दुहेरी व मिश्र दुहेरीत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लक्षणीय यश मिळवले आहे.

माहिती

टेनिस कोर्ट आयताकृती असतो आणि मध्यभागी जाळी असते. कोर्टाचे गवत, माती आणि कठीण पृष्ठभाग असे तीन प्रकार आहेत. प्रत्येक पृष्ठभागावर चेंडूचा वेग आणि उसळी वेगळी असते.

कोर्टाच्या प्रत्येक बाजूला एकेरीसाठी आणि दुहेरीसाठी वेगवेगळ्या रेषा असतात. सर्व्हिस करताना चेंडू समोरील चौकटीत पडावा लागतो. सर्व्हिसमध्ये दोन संधी मिळतात. दोन्ही वेळा चुकल्यास प्रतिस्पर्ध्याला गुण मिळतो.

सामन्याचे नियंत्रण अंपायरकडे असते. मोठ्या स्पर्धांत इलेक्ट्रॉनिक रेषा तपासणीची यंत्रणा वापरली जाते. खेळाडू निकालावर आक्षेप घेऊ शकतात आणि पुनरावलोकनाची मागणी करू शकतात.

स्कोअरिंग पद्धत

टेनिसची स्कोअरिंग पद्धत इतर खेळांपेक्षा वेगळी आहे. एका गेममध्ये पंधरा, तीस आणि चाळीस अशी गुणसंख्या मोजली जाते. तीन गुणांनंतर चौथा गुण मिळाल्यास गेम जिंकला जातो.

दोन्ही खेळाडूंचे तीन-तीन गुण झाल्यास ड्यूस होतो. त्यानंतर सलग दोन गुण मिळवणाऱ्याला गेम मिळतो. सहा गेम जिंकणारा खेळाडू सेट जिंकतो, मात्र पाच-पाच गेम झाल्यास फरक दोन गेमांचा हवा.

सेटमध्ये ६-६ अशी बरोबरी झाल्यास टायब्रेक खेळला जातो. टायब्रेकमध्ये किमान सात गुण मिळवून प्रतिस्पर्ध्यापेक्षा दोन गुणांची आघाडी घेणारा खेळाडू किंवा जोडी जिंकते. ग्रँड स्लॅम स्पर्धांच्या निर्णायक सेटमध्ये ६-६ अशी बरोबरी झाल्यास दहा गुणांचा टायब्रेक खेळला जातो; त्यातही दोन गुणांची आघाडी आवश्यक असते. पुरुषांचे ग्रँड स्लॅम सामने पाच सेटपर्यंत चालतात, तर महिलांचे तीन सेटपर्यंत.

इतिहास

१८७० च्या दशकात इंग्लंडमध्ये लॉन टेनिसचे नियम तयार झाले. मेजर वॉल्टर क्लॉप्टन विनफिल्ड यांनी या खेळाच्या प्रसारात मोठी भूमिका बजावली, असे इतिहासकार नोंदवतात.

१८७७ मध्ये विंबल्डन येथे पहिली अधिकृत स्पर्धा झाली. त्यानंतर अमेरिका, फ्रान्स आणि ऑस्ट्रेलिया येथेही राष्ट्रीय स्पर्धा सुरू झाल्या. या चार स्पर्धांना पुढे ग्रँड स्लॅम असे संबोधले जाऊ लागले.

सुरुवातीच्या काळात केवळ हौशी खेळाडूंना सहभागाची परवानगी होती. व्यावसायिक खेळाडू मोठ्या स्पर्धांत खेळू शकत नव्हते. या निर्बंधामुळे अनेक खेळाडूंना आपली कारकीर्द मर्यादित ठेवावी लागली.

१९६८ मध्ये हौशी व व्यावसायिक असा भेद काढून टाकण्यात आला. या बदलाला उघड्या युगाची सुरुवात असे म्हणतात. त्यानंतर व्यावसायिक खेळाडूंना सर्व स्पर्धांत भाग घेण्याची परवानगी मिळाली.

या बदलामुळे खेळाचा दर्जा वाढला आणि प्रेक्षकसंख्या वाढली. बक्षिसाच्या रकमेत मोठी वाढ झाली. दूरचित्रवाणी प्रसारणामुळे टेनिस जागतिक स्तरावर लोकप्रिय झाला.

ग्रँड स्लॅम

चार स्पर्धांना ग्रँड स्लॅम म्हणून ओळखले जाते. ऑस्ट्रेलियन ओपन कठीण पृष्ठभागावर, फ्रेंच ओपन मातीवर, विंबल्डन गवतावर आणि यूएस ओपन कठीण पृष्ठभागावर होते.

एका वर्षात चारही स्पर्धा जिंकणे ही दुर्मीळ कामगिरी मानली जाते. मातीवरील सामने लांब चालतात, तर गवतावरील सामने वेगवान असतात. त्यामुळे प्रत्येक पृष्ठभागासाठी वेगळी खेळपद्धत लागते.

स्पर्धा रचना

व्यावसायिक टेनिसचे नियंत्रण आंतरराष्ट्रीय टेनिस महासंघाकडे आहे. पुरुषांच्या स्पर्धांचे व्यवस्थापन व्यावसायिक टेनिस संघटनेकडे असते, तर महिलांच्या स्पर्धांचे महिला टेनिस संघटनेकडे.

खेळाडूंची क्रमवारी गुणांच्या आधारावर ठरते. स्पर्धांतील कामगिरीनुसार गुण मिळतात. क्रमवारीत स्थान मिळवण्यासाठी वर्षभर सातत्य ठेवावे लागते.

भारतातील खेळाडू

भारताची टेनिसमधील कामगिरी मुख्यतः दुहेरी आणि मिश्र दुहेरीत झाली आहे. रामनाथन कृष्णन यांनी १९६० आणि १९६१ मध्ये विंबल्डनच्या उपांत्य फेरीपर्यंत मजल मारली.

लींडर पेस आणि महेश भूपती या जोडीने १९९९ मध्ये विंबल्डनचे पुरुष दुहेरीचे विजेतेपद मिळवले. पेस यांनी विंबल्डनमध्ये एकूण पाच विजेतेपदे मिळवली आहेत. भूपतींनी तीन विजेतेपदे जिंकली.

सानिया मिर्झा यांनी २०१५ मध्ये विंबल्डनचे महिला दुहेरीचे विजेतेपद मिळवले. त्या विंबल्डन जिंकणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला खेळाडू ठरल्या. रोहन बोपण्णा यांनीही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दुहेरीत यश मिळवले आहे.

एकेरीत भारताची कामगिरी मर्यादित राहिली आहे. सुमित नागल यांनी ग्रँड स्लॅम स्पर्धांत मुख्य फेरीत प्रवेश मिळवला आहे. पायाभूत सुविधा आणि प्रशिक्षणाचा खर्च ही मुख्य अडचण मानली जाते.

कोर्टचे प्रकार

कोर्टाच्या पृष्ठभागामुळे खेळाची शैली बदलते. मातीवरील कोर्टावर चेंडूची उसळी हळू असते, त्यामुळे लांब रॅली होतात. या पृष्ठभागावर तग धरण्याची क्षमता महत्त्वाची ठरते.

गवताच्या कोर्टावर चेंडू वेगाने आणि कमी उंचीच्या उसळीने येतो. त्यामुळे सर्व्हिस आणि आक्रमणाला अधिक महत्त्व असते. कठीण पृष्ठभागावर वेग आणि उसळी यांचा समतोल राहतो.

खेळाडू आपली तयारी पृष्ठभागानुसार बदलतात. एकाच वर्षात तीन वेगवेगळ्या पृष्ठभागांवर खेळावे लागत असल्याने अनुकूलन क्षमता महत्त्वाची ठरते.

आधुनिक बदल

रॅकेट आणि चेंडूंच्या तंत्रज्ञानात मोठे बदल झाले आहेत. खेळाडूंच्या फिटनेसवर आणि पुनर्वसनावर अधिक भर दिला जातो. सामन्यांचे विश्लेषण आकडेवारीच्या आधारावर केले जाते.

मानसिक तयारी आणि व्यवस्थापन यांना आता तितकेच महत्त्व आहे. खेळाडू स्वतंत्र प्रशिक्षक आणि फिजिओसह संघ तयार करतात. स्पर्धांचे वेळापत्रक वर्षभर पसरलेले असल्याने विश्रांतीचे नियोजन महत्त्वाचे ठरते.

सामन्यांचा कालावधी वाढल्याने खेळाडूंवरील शारीरिक ताण वाढला आहे. यामुळे दुखापतींचे प्रमाणही वाढले आहे. काही खेळाडूंनी स्पर्धांच्या संख्येवर मर्यादा घालण्याची मागणी केली आहे.

दुहेरीतील खेळाला एकेरीच्या तुलनेत कमी प्राधान्य मिळत असल्याची टीका होते. दुहेरीतील बक्षिसाच्या रकमेतही मोठी तफावत आहे. या विषयावर खेळाडूंनी आवाज उठवला आहे.

तंत्रज्ञानाचा वापरही वादाचा विषय ठरला आहे. इलेक्ट्रॉनिक रेषा तपासणीमुळे निर्णय अचूक होत असले, तरी खेळाचा नैसर्गिक ओघ कमी झाल्याचे काहींचे मत आहे. खेळाडूंना मिळणाऱ्या पुनरावलोकनाच्या संख्येवर मर्यादा आहे.

प्रशिक्षण आणि प्रवास यांवर होणारा खर्च वाढल्याने लहान देशांतील खेळाडूंना टिकणे कठीण होते. यामुळे स्पर्धेत प्रतिनिधित्वाची तफावत वाढते, असे निरीक्षकांचे मत आहे.

भारतात टेनिसचा प्रसार वाढवण्यासाठी सार्वजनिक कोर्टांची संख्या वाढवणे आणि शालेय स्तरावर प्रशिक्षण देणे आवश्यक मानले जाते. काही राज्यांनी यासाठी हालचाली सुरू केल्या आहेत. शालेय स्तरावरील स्पर्धा वाढवल्यास खेळाडूंचा आधार विस्तारेल, असे प्रशिक्षक सांगतात.

खेळाडूंच्या निवडीसाठी आकडेवारी आणि शारीरिक चाचण्यांचा आधार घेतला जातो, त्यामुळे प्रशिक्षण अधिक नियोजनबद्ध झाले आहे.

संदर्भ

1. आंतरराष्ट्रीय टेनिस महासंघ
2. विंबल्डन — अधिकृत संकेतस्थळ
3. ब्रिटानिका — टेनिस
4. ऑलिम्पिक — टेनिस
5. विंबल्डनमधील भारतीय विजेते
6. ब्रिटानिका — ग्रँड स्लॅम

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६