विजयदुर्ग किल्ला

विजयदुर्ग किल्ला सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यात आहे. तो समुद्राच्या काठावरील एका द्वीपकल्पावर वसलेला आहे. किल्ल्याची तीन बाजू अरबी समुद्राने वेढलेली आहे. पूर्वेस वाघोटण खाडी आहे. मुंबईपासून दक्षिणेस सुमारे ४८५ किलोमीटर अंतरावर हा परिसर आहे. किल्ल्याला पूर्वेचा जिब्राल्टर असेही म्हणतात. तो सिंधुदुर्ग किनाऱ्यावरील सर्वात जुना किल्ला मानला जातो.

माहिती

किल्ल्याचे मूळ क्षेत्रफळ सुमारे पाच एकर होते. पूर्वी तो चारही बाजूंनी समुद्राने वेढलेला होता. पुढे पूर्वेकडील खंदक भरून रस्ता तयार करण्यात आला.

इतिहास

किल्ल्याचे पहिले बांधकाम शिलाहार घराण्याच्या काळात झाले. राजा दुसरा भोज याच्या कारकिर्दीत हे काम झाल्याचे सांगितले जाते. त्यावेळी किल्ल्याचे नाव घेरिया होते.

हे नाव जवळच्या गिर्ये या गावावरून पडले होते. पुढील काळात किल्ला विविध सत्तांच्या ताब्यात गेला. अखेर तो बिजापूरच्या आदिलशाहीकडे आला.

१६५३ मध्ये शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला आदिलशाहीकडून जिंकला. त्यांनी त्याचे नाव विजयदुर्ग ठेवले. त्या वर्षाचे नाव विजय होते असेही सांगितले जाते.

महाराजांनी किल्ल्याचा विकास लष्करी तळ म्हणून केला. पूर्वेकडील बाजूस त्यांनी तीन भिंती उभारल्या. तसेच सुमारे २० बुरुज बांधले.

पुढील काळात किल्ला मराठा आरमाराचा प्रमुख तळ बनला. आरमाराचे सेनापती कान्होजी आंग्रे यांनी याचा आधार घेतला. ब्रिटिश आणि पोर्तुगीजांनी तो जिंकण्याचा अनेक वेळा प्रयत्न केला. प्रत्येक वेळी त्यांना अपयश आले.

कान्होजी आंग्रे यांचा काळ

कान्होजी आंग्रे हे मराठा आरमाराचे प्रसिद्ध सेनापती होते. त्यांनी विजयदुर्ग आपला मुख्य तळ म्हणून वापरला. त्यांच्या काळात मराठा आरमाराने समुद्रात मोठी ताकद गाठली.

आंग्रे यांच्या ताफ्यात अनेक युद्धनौका होत्या. या नौका वाघोटण खाडीत लपून उभ्या राहत असत. समुद्रातून त्या दिसत नसल्याने शत्रूला अचानक हल्ला करणे सोपे होते.

ब्रिटिश आणि पोर्तुगीज व्यापाऱ्यांना या ताफ्याचा मोठा दरारा होता. त्यांनी अनेक वेळा किल्ला जिंकण्याचा प्रयत्न केला.

बांधणी

किल्ल्याची तटबंदी लॅटेराइट दगडात बांधली आहे. ती किनाऱ्याच्या नैसर्गिक रचनेत मिसळून गेली आहे. भिंती काही ठिकाणी समुद्रात शिरल्या आहेत.

पूर्वेकडील तीन भिंती हे किल्ल्याचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. त्या एकामागून एक उभारलेल्या आहेत. त्यामुळे शत्रूला तीन आवरणे ओलांडावी लागत होती.

वाघोटण खाडीची लांबी सुमारे ४० किलोमीटर आहे. मोठी जहाजे या खाडीत शिरू शकत नाहीत. मराठा युद्धनौका येथे लपून उभ्या राहत असत.

किल्ल्याच्या पश्चिमेस सुमारे १०० मीटर अंतरावर पाण्याखालील दगडी रचना आढळली आहे. ती सुमारे ८ ते १० मीटर खोलीवर आहे. तिचा उद्देश अजूनही वादाचा विषय आहे.

काही अभ्यासक तिला शत्रूच्या जहाजांना अडवणारी भिंत मानतात. काहींच्या मते ती लाटा रोखणारी भिंत असावी. ठोस निष्कर्ष अजून निघालेला नाही.

तटबंदीची रचना

किल्ल्याची तटबंदी लॅटेराइट दगडात बांधली आहे. भिंतींची जाडी मोठी असल्याने तोफांचा मारा सहन होत होता.

पूर्वेकडील तीन भिंती एकामागून एक उभारलेल्या आहेत. प्रत्येक भिंत स्वतंत्र संरक्षण देत होती. शत्रूला तीन्ही आवरणे ओलांडावी लागत होती.

भिंती काही ठिकाणी समुद्रात शिरल्या आहेत. त्यामुळे खालून हल्ला करणे कठीण होते. या रचनेमुळे किल्ला जिंकणे जवळपास अशक्य झाले.

बुरुजांवर तोफा बसवण्यासाठी मोर्चे आहेत. प्रत्येक मोर्च्यावरून खाडी आणि समुद्राचा भाग दिसतो. शत्रूच्या नौका लवकर दिसत होत्या.

दरवाजे व आतील रचना

किल्ल्यावर प्रवेशासाठी दरवाजे आहेत. दरवाजे दगडी कमानींचे असून बुरुजांनी संरक्षित आहेत. काही दरवाजांवर कोरीव काम दिसते.

किल्ल्यात जुनी इमारतींची रचना आहे. त्यात कोठारे, निवासस्थाने आणि पाण्याच्या टाक्यांचा समावेश आहे. बहुतेक इमारती भग्नावस्थेत आहेत.

किल्ल्यावर एक जुनी मशीद आहे. ती आदिलशाही काळातील मानली जाते. तिथे दगडी कोरीव काम दिसते.

मशीद व आतील इमारती

किल्ल्यात प्रवेशासाठी दगडी कमानीचे दरवाजे आहेत. दरवाजांवर बुरुजांची रांग आहे. काही दरवाजांवर जुने कोरीव काम दिसते.

आतल्या भागात निवासस्थाने आणि कोठारांच्या रचना आहेत. पाण्याच्या टाक्याही येथे आहेत. बहुतेक इमारतींची दुरवस्था झाली आहे.

किल्ल्यावर एक जुनी मशीद आहे. तिचे बांधकाम दगडात केलेले आहे.

परिसर व स्थानिक जीवन

किल्ल्याजवळ विजयदुर्ग गाव आहे. गावातील बहुतेक लोक मच्छीमारी आणि आंबा उत्पादनावर अवलंबून आहेत. देवगडचा आंबा राज्यात प्रसिद्ध आहे.

किनाऱ्याजवळ अनेक लहान बंदरं आहेत. तिथे मासेमारीच्या होड्या उभ्या असतात. परिसरात समुद्री पक्ष्यांची संख्या मोठी आहे.

चढाई व पर्यटन

किल्ला समुद्रसपाटीपासून फार उंच नाही. त्यामुळे चढाई कठीण नाही. पायथ्यापासून किल्ल्यापर्यंत पायवाट सोपी आहे.

किल्ल्यावरून समुद्राचे विस्तीर्ण दृश्य दिसते. पश्चिमेस खुला समुद्र दिसतो. पूर्वेस खाडी आणि गावांचा परिसर दिसतो.

पर्यटक बहुतेक वर्षभर येतात. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो. उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो.

कसे पोहोचायचे

विजयदुर्ग गावापर्यंत रस्त्याने प्रवास करता येतो. किल्ला गावाला रस्त्याने जोडलेला आहे. मुंबई आणि पुण्याहून बस आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.

जवळचे रेल्वे स्थानक रत्नागिरी आणि कुडाळ आहे. जवळचे विमानतळ मुंबई आणि गोवा आहे. गोव्याहून रस्त्याने अंतर कमी आहे.

जवळपासची स्थळे

सिंधुदुर्ग किल्ला विजयदुर्गपासून सुमारे ७३ किलोमीटर अंतरावर आहे. देवगडचा किनारा जवळ आहे. तो आंब्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.

कुणकेश्वर मंदिर आणि काही समुद्रकिनारे जवळ आहेत. भरतगड आणि राजकोट हे किल्लेही परिसरात आहेत.

सध्याची स्थिती

किल्ला भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या संरक्षणाखाली आहे. २०२५ मध्ये मराठा सैनिकी भूदृश्यांचा भाग म्हणून त्याची युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत नोंद झाली.

तटबंदीचा मोठा भाग टिकून आहे. मात्र समुद्री वाऱ्यामुळे दगडांची झीज होत आहे. संवर्धनासाठी नियमित देखभाल आवश्यक आहे.

पर्यटन हंगाम

नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी हवामान सौम्य असते. समुद्रही शांत असतो.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. मात्र तटबंदीवरील दगड निसरडे होतात.

संदर्भ

1. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग - विजयदुर्ग
2. Vijaydurg Fort - Wikipedia
3. युनेस्को - मराठा सैनिकी भूदृश्ये
4. सिंधुदुर्ग जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
5. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
6. महाराष्ट्र पर्यटन - किल्ले

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६