कान्होजी आंग्रे

कान्होजी आंग्रे (इ.स. १६६९ – ४ जुलै १७२९) हे सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील आणि अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीचे मराठा आरमाराचे प्रमुख सेनानी होते. त्यांना 'सरखेल' या पदाने ओळखले जाते. कोकण किनारपट्टीवरील कोलाबा (आजचे अलिबाग) हे त्यांचे प्रमुख केंद्र होते. विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग आणि इतर सागरी किल्ल्यांवर आधारित त्यांच्या आरमाराने सिद्दी, पोर्तुगीज, डच आणि ब्रिटिश या सत्तांशी अनेक दशके स्पर्धा केली. त्यांच्या कारकिर्दीत मराठा आरमार हे अरबी समुद्रातील लक्षणीय बल बनले.

माहिती

प्रारंभिक जीवन

कान्होजी आंग्रे यांचा जन्म इ.स. १६६९ च्या आसपास रायगड जिल्ह्यातील मुरुड तालुक्यातील आंगरवाडी येथे झाला, असे सामान्यतः नमूद केले जाते. त्यांचे वडील तुकोजी आंग्रे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील आरमाराशी संबंधित होते. कोकणातील किनारी भागात वाढलेल्या कान्होजींना समुद्र, बोटी, वाऱ्याची दिशा आणि किनाऱ्यावरील वाटा यांचे ज्ञान लहान वयातच झाले.

आंगरवाडी व मुरुड परिसर हा समुद्रकिनाऱ्याजवळचा भाग असून तेथील लोकांचा उदरनिर्वाह मच्छीमारी, जहाजबांधणी आणि किनारी व्यापार यांवर अवलंबून होता. या पार्श्वभूमीमुळे आंग्रे कुटुंबाचे सागरी कामकाजाशी असलेले नाते घट्ट होते.

आंग्रे घराणे हे कोकणातील स्थानिक सरदार घराणे होते. या भागात सिद्दी, पोर्तुगीज आणि स्थानिक सरदारांच्या सत्तेचा परस्परसंबंध गुंतागुंतीचा होता. अशा वातावरणात वाढलेल्या कान्होजींची कारकीर्द मुख्यतः समुद्री लढाई आणि किनारी किल्ल्यांच्या संरक्षणाभोवती घडली.

मराठा आरमारातील प्रवेश

शिवाजी महाराजांनी कोकण किनारपट्टीवरील किल्ले ताब्यात घेतल्यानंतर मराठा आरमाराची पायाभरणी केली. त्यांच्या निधनानंतरच्या काळात, विशेषतः संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत व त्यानंतरच्या संघर्षाच्या काळात, आरमाराची व्यवस्था वेळोवेळी विस्कळीत झाली.

या काळात कान्होजी आंग्रे यांनी काही काळ जंजिऱ्याच्या सिद्दींच्या सेवेतही काम केल्याचे उल्लेख आढळतात; त्यानंतर ते पुन्हा मराठा सत्तेकडे वळले. इ.स. १६९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात छत्रपती राजाराम महाराजांनी त्यांना आरमाराच्या प्रमुख जबाबदारीवर नियुक्त केले आणि 'सरखेल' हे पद त्यांना प्राप्त झाले, असे सामान्यतः सांगितले जाते.

या काळात मराठा सत्तेला सागरी बाजूने बळकट आधाराची गरज होती, कारण किनारपट्टीवरील किल्ले आणि बंदरे यांच्यावरच कोकणातील महसूल व व्यापार अवलंबून होता. आंग्रे यांची नेमणूक याच गरजेतून झाली, असे अभ्यासक नमूद करतात.

सरखेलीची जबाबदारी

सरखेल म्हणून कान्होजींनी आरमाराची पुनर्रचना केली. कोलाबा किल्ला त्यांनी आपले मुख्यालय बनवला आणि तेथून कोकण किनारपट्टीच्या संरक्षणाची व्यवस्था पाहिली. विजयदुर्ग व सुवर्णदुर्ग या किल्ल्यांच्या दुरुस्तीकडे आणि तेथील तळांच्या बळकटीकडे त्यांनी लक्ष दिले.

त्यांच्या कार्यकाळात मराठा आरमाराचा प्रभाव मुंबईजवळील समुद्रापासून दक्षिण कोकणापर्यंत विस्तारला. किनारी भागातील गावांवर तसेच जहाजांच्या ये-जा वर देखरेख ठेवण्याची व्यवस्था उभारली गेली आणि यामुळे किनारपट्टीवरील व्यापार व वाहतूक यांवर मराठा सत्तेचे नियंत्रण वाढले.

आरमाराच्या मोहिमांसाठी तसेच किल्ल्यांवरील तळांसाठी लागणारे अन्नधान्य, दारूगोळा आणि इतर साहित्य किनाऱ्यावरील गावांतून व बाजारपेठांतून पुरवले जात होते. या पुरवठा साखळीचे नियंत्रण हे सरखेलीच्या कामाचा महत्त्वाचा भाग होता.

आरमाराची रचना

मराठा आरमारात 'घुराब' आणि 'गलिवत' यांसारख्या जहाजांचा समावेश होता. घुराब ही तुलनेने मोठी आणि तोफांनी सज्ज असलेली नौका, तर गलिवत ही लहान, वेगवान आणि उथळ पाण्यातही फिरू शकणारी नौका होती. अशा नौकांच्या संयोजनामुळे खाड्या, बेटे आणि किनाऱ्याजवळच्या उथळ पाण्यातही कारवाया करणे शक्य होत होते.

आरमारात नाविक, तोफचालक, कारागीर आणि सैनिक यांचा समावेश होता. किनारी भागातील कोळी, आगरी व इतर समुद्रव्यवसायाशी जोडलेल्या समाजांतील लोक यात मोठ्या प्रमाणात सहभागी होत असत. किल्ले, बंदरे आणि गोदीवाडे यांची देखभाल करण्यासाठी स्वतंत्र व्यवस्था होती.

जहाजबांधणी हा या भागातील पारंपरिक व्यवसाय असून स्थानिक कारागिरांची कौशल्ये आरमाराच्या विस्तारासाठी उपयुक्त ठरली. डोंगराळ व जंगलव्याप्त कोकणात लाकूड व इतर कच्चा माल उपलब्ध होता, त्यामुळे गोदीवाडे उभारणे शक्य झाले.

युरोपीय सत्तांशी संघर्ष

कोकण किनारपट्टीवर पोर्तुगीजांची जुनी वस्ती होती आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे मुंबई हे प्रमुख केंद्र होते. डच कंपनीचाही या भागात व्यापार होता. या सत्तांच्या व्यापारी जहाजांवर मराठा आरमाराच्या हद्दीतून जाताना जकात वसूल केली जात होती, यामुळे वारंवार वाद निर्माण होत असत.

या वादांतून अनेक चकमकी झाल्या. इ.स. १७१८ मध्ये ब्रिटिशांच्या जहाजांविरुद्ध कारवाई झाल्याचा उल्लेख आढळतो. इ.स. १७२१ मध्ये ब्रिटिश व पोर्तुगीज यांच्या संयुक्त आक्रमणाचा सामना कोलाबा किल्ल्याने केला आणि हे आक्रमण अयशस्वी ठरले. या घटनेमुळे कान्होजींच्या आरमाराची प्रतिष्ठा वाढली, असे इतिहासलेखनात नमूद केले जाते.

जंजिऱ्याच्या सिद्दींशी मात्र त्यांचा संघर्ष दीर्घकाळ चालू राहिला. सिद्दी हे मुघलांच्या समर्थनाखाली असलेले सागरी सत्ताधारी होते आणि त्यांच्याशी कोकणातील सत्ता व महसुलाच्या हक्कांवरून सतत स्पर्धा होती. सिद्दींचा तळ जंजिऱ्याच्या बेटावरील किल्ल्यावर होता, जो समुद्राने वेढलेला असल्याने जिंकणे अत्यंत कठीण होते.

महसूल आणि अर्थव्यवस्था

आरमाराच्या खर्चासाठी किनारी भागातील महसुलाचा आधार महत्त्वाचा होता. जहाजांकडून वसूल होणारी जकात, किनारी गावांवरील हक्क आणि व्यापारावरील शुल्क यांतून उत्पन्न मिळत होते. या उत्पन्नाचा काही भाग आरमाराच्या देखभालीवर, नौकांच्या बांधणीवर आणि किल्ल्यांच्या दुरुस्तीवर खर्च होत असे.

व्यापाऱ्यांना सुरक्षित वाहतुकीची हमी मिळाल्यास ते शुल्क भरण्यास तयार होत असत, असे उल्लेख आहेत. यामुळे किनारपट्टीवरील व्यापार सुरळीत राहण्यास मदत झाली, मात्र हेच शुल्क युरोपीय कंपन्यांच्या दृष्टीने वादाचे कारण बनत असे.

शुल्काची रक्कम व पद्धत यांबाबत स्रोतांमध्ये स्पष्ट एकवाक्यता नाही. काही ठिकाणी ती जहाजाच्या मालमत्तेवर आधारित होती, तर काही ठिकाणी प्रवासाच्या मार्गावर अवलंबून होती, असे संशोधक नमूद करतात.

निधन आणि उत्तराधिकार

कान्होजी आंग्रे यांचे निधन ४ जुलै १७२९ रोजी कोलाबा किल्ल्यावर झाले. त्यानंतर त्यांचे पुत्र सेखोजी, संभाजी, मानाजी आणि तुळाजी यांनी आरमाराच्या वेगवेगळ्या भागांची जबाबदारी सांभाळली. सुरुवातीला सेखोजी यांनी प्रमुख भूमिका बजावली; त्यांच्या निधनानंतर कुटुंबातील वाटणीमुळे आरमाराचे बळ विभागले गेले.

पुढील काळात आंग्रे घराण्याच्या अंतर्गत स्पर्धा व पेशव्यांशी संबंध यांनी या भागातील राजकारण ठरवले. इ.स. १७५० च्या दशकात तुळाजी आंग्रे यांच्याविरुद्ध झालेल्या मोहिमेनंतर विजयदुर्ग व सुवर्णदुर्ग ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेले आणि आंग्रे घराण्याचे स्वतंत्र सागरी वर्चस्व संपुष्टात आले.

या बदलानंतर कोकणातील सागरी सत्तेचे केंद्र ब्रिटिशांकडे सरकले आणि पुढील काळात मुंबईचे महत्त्व झपाट्याने वाढले. आंग्रे घराण्यातील काही शाखा स्थानिक जमीनदारी व प्रशासकीय कामांत पुढेही सक्रिय राहिल्या.

वारसा

कान्होजी आंग्रे यांच्याकडे मराठा आरमाराच्या विस्तारातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणून पाहिले जाते. अलिबागजवळील कोलाबा किल्ला आज पर्यटनस्थळ असून तो रायगड जिल्ह्याच्या सागरी वारशाचा भाग आहे. भारतीय नौदलाच्या मुंबई येथील तळाला 'आयएनएस आंग्रे' असे नाव देण्यात आले आहे.

त्यांच्या कारकिर्दीचे मूल्यमापन करताना अभ्यासक त्यांच्या सागरी रणनीतीचा आणि किनारी अर्थव्यवस्थेच्या नियंत्रणाचा उल्लेख करतात. त्यांच्या आरमाराच्या नेमक्या आकारमानाबाबत आणि काही लढायांच्या तारखांबाबत स्रोतांमध्ये थोडे फरक आढळतात, त्यामुळे आकडेवारी देण्यापेक्षा घटनांचा सामान्य क्रम लक्षात घेणे योग्य ठरते.

संदर्भ

1. विकिपीडिया — कान्होजी आंग्रे
2. भारतीय नौदल — अधिकृत संकेतस्थळ
3. रायगड जिल्हा प्रशासन — जिल्ह्याची ओळख
4. महाराष्ट्र पर्यटन — कोकण व रायगड
5. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग — अधिकृत संकेतस्थळ
6. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स — कोकण इतिहास

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६