वर्गीज कुरियन

वर्गीज कुरियन हे भारतातील दूध उत्पादनातील क्रांतीचे प्रमुख नेते होते. 'श्वेत क्रांतीचे जनक' आणि 'भारताचे दूधवाले' अशी त्यांची ओळख आहे. त्यांनी गुजरातमधील आनंद येथून सहकारी दूध चळवळ उभी केली. पुढे ही चळवळ देशभर पसरली. २०१२ मध्ये वयाच्या नव्वदाव्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

माहिती

तपशील	माहिती
पूर्ण नाव	वर्गीज कुरियन
जन्म	२६ नोव्हेंबर १९२१, कोळिकोड, केरळ
निधन	९ सप्टेंबर २०१२, नडियाद, गुजरात
शिक्षण	मद्रास विद्यापीठ, मिशिगन स्टेट विद्यापीठ
प्रमुख संस्था	अमूल, राष्ट्रीय दूध विकास मंडळ
कार्यक्रम	ऑपरेशन फ्लड (१९७०-१९९६)
पुरस्कार	रेमन मॅगसेसे (१९६३), जागतिक अन्न पुरस्कार (१९८९), पद्मविभूषण (१९९९)
स्मरणार्थ	२६ नोव्हेंबर — राष्ट्रीय दूध दिन

या तक्त्यातील तपशील त्यांच्या कामाची व्याप्ती दाखवतात. एका छोट्या दूध केंद्रापासून सुरू झालेला प्रवास देशाच्या अर्थव्यवस्थेपर्यंत पोहोचला.

आज भारत जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश आहे. या बदलाचे श्रेय मोठ्या प्रमाणात या सहकारी चळवळीला दिले जाते.

सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण

कुरियन यांचा जन्म २६ नोव्हेंबर १९२१ रोजी केरळमधील कोळिकोड येथे झाला. त्यांचे वडील शासकीय शल्यविशारद होते. तामिळनाडूतील गोबिचेट्टीपालयम येथे त्यांचे शालेय शिक्षण झाले.

१९४० मध्ये त्यांनी मद्रास विद्यापीठातून भौतिकशास्त्रात पदवी घेतली. १९४३ मध्ये त्यांनी याच विद्यापीठातून यांत्रिक अभियांत्रिकीची पदवी घेतली.

शासकीय शिष्यवृत्तीवर ते अमेरिकेला गेले. १९४८ मध्ये मिशिगन स्टेट विद्यापीठातून त्यांनी यांत्रिक अभियांत्रिकीत पदव्युत्तर पदवी घेतली.

भारतात परतल्यावर १९४९ मध्ये ते आनंद येथील शासकीय संशोधन दूध केंद्रात रुजू झाले. तेथे त्यांची भेट कैरा जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघाचे अध्यक्ष त्रिभुवनदास पटेल यांच्याशी झाली.

अमूलची निर्मिती

आनंद परिसरातील शेतकरी दुधाच्या व्यापाऱ्यांवर अवलंबून होते. दुधाचा भाव व्यापारी ठरवत असत, शेतकऱ्यांना फारसे उत्पन्न मिळत नसे.

त्रिभुवनदास पटेल यांनी शेतकऱ्यांची सहकारी संस्था उभी केली. कुरियन यांनी तिच्यासाठी स्वतःची दूध प्रक्रिया केंद्र उभारली.

१९५५ मध्ये 'अमूल' हे नाव वापरले जाऊन उत्पादनांची विक्री सुरू झाली. १९५७ मध्ये हे नाव नोंदणीकृत झाले.

त्याकाळी म्हशीच्या दुधापासून दूधपूड तयार करणे अवघड मानले जात होते. कुरियन यांच्या पथकाने ते यशस्वीपणे केले.

सहकारी संस्थेत दुधाचे पैसे शेतकऱ्याला चरबीच्या प्रमाणानुसार मिळत असत. यामुळे शेतकऱ्यांना दर्जा सुधारण्याची प्रेरणा मिळाली.

ऑपरेशन फ्लड

१९६५ मध्ये पंतप्रधान लालबहादूर शास्त्री यांनी राष्ट्रीय दूध विकास मंडळ स्थापले. कुरियन यांना त्याचे अध्यक्ष करण्यात आले.

१९७० मध्ये 'ऑपरेशन फ्लड' हा कार्यक्रम सुरू झाला. त्याचा उद्देश आनंदचा नमुना देशभर राबवणे हा होता.

पहिल्या टप्प्यात देशातील निवडक दूध पट्ट्यांमधील सहकारी संस्था शहरांशी जोडल्या गेल्या. दुसऱ्या टप्प्यात अधिक शहरे यात सहभागी झाली.

या कार्यक्रमात दुधाची खरेदी, प्रक्रिया आणि विक्री यांची साखळी उभी राहिली. दुधाची रचना, शीतकरण आणि वाहतूक यासाठी पायाभूत सुविधा उभारण्यात आल्या.

१९७३ मध्ये गुजरात सहकारी दूध विपणन संघाची स्थापना झाली. त्यामुळे अमूल उत्पादनांची विक्री एकाच ब्रँडखाली होऊ लागली.

१९७९ मध्ये आनंद येथे ग्रामीण व्यवस्थापन संस्था सुरू झाली. सहकारी संस्थांचे व्यवस्थापक घडवण्यासाठी ही संस्था उपयुक्त ठरली.

१९९६ पर्यंत चाललेल्या या कार्यक्रमात लाखो शेतकरी सहभागी झाले. १९९८ मध्ये भारत जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश बनला.

पुरस्कार आणि वारसा

१९६३ मध्ये त्यांना रेमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला. १९६५ मध्ये पद्मश्री आणि १९६६ मध्ये पद्मभूषण मिळाला. १९८६ मध्ये कार्नेगी फाउंडेशनचा वाटेलर शांतता पुरस्कार मिळाला.

१९८९ मध्ये त्यांना जागतिक अन्न पुरस्कार देण्यात आला. १९९९ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला.

त्यांचा जन्मदिवस २६ नोव्हेंबर भारतात राष्ट्रीय दूध दिन म्हणून पाळला जातो. अनेक देशांनी आनंदचा सहकारी नमुना आपल्या देशात राबवला.

सहकारी चळवळीचा नमुना

आनंदच्या नमुन्यात तीन स्तर आहेत. गावातील दूध संस्था, जिल्ह्याची सहकारी संघटना आणि राज्यस्तरीय विपणन संघ अशी ही रचना आहे.

गावातील संस्था शेतकऱ्यांकडून सकाळ-संध्याकाळ दूध गोळा करते. दुधाचे पैसे चरबीच्या प्रमाणानुसार शेतकऱ्याला मिळतात.

या पद्धतीमुळे दुधाचा दर्जा सुधारला आणि शेतकऱ्यांना न्याय्य भाव मिळाला. दररोज पैसे मिळत असल्याने शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिती सुधारली.

'अमूल' हे नाव 'अमूल्य' या शब्दावरून घेतले गेले आहे. १९५५ मध्ये उत्पादनांची विक्री सुरू झाली आणि १९५७ मध्ये नाव नोंदणीकृत झाले.

दुधाची चाचणी, शीतकरण आणि वाहतूक यासाठी यंत्रणा उभी करण्यात आली. शेतकऱ्यांना फसवणूक टाळण्यासाठी नियमित तपासणी सुरू झाली.

ऑपरेशन फ्लडचे टप्पे

१९७० ते १९७९ हा पहिला टप्पा होता. यात देशातील १८ प्रमुख दूध पट्टे निवडून ते जवळच्या शहरांशी जोडले गेले.

१९७९ ते १९८५ हा दुसरा टप्पा होता. यात २९० हून अधिक शहरे या योजनेत सहभागी झाली.

१९८५ ते १९९६ हा तिसरा टप्पा होता. यात सहकारी संस्थांना स्वयंपूर्ण बनवण्यावर भर देण्यात आला.

१९७० मध्ये वार्षिक खरेदी सुमारे १९० हजार टन होती. १९९८ पर्यंत हे प्रमाण लाखो टनांवर पोहोचले.

१९९८ मध्ये निवृत्तीच्या वेळी मंडळाच्या कार्यक्रमात एक कोटीहून अधिक दूध उत्पादक सहभागी होते. सुमारे ८१ हजार सहकारी संस्था कार्यरत होत्या.

विचार आणि वारसा

दूध व्यवसायात खाजगी कंपन्यांच्या प्रवेशाबाबत त्यांनी १९९० च्या दशकात तीव्र भूमिका घेतली. सहकारी संस्था कमकुवत झाल्यास शेतकऱ्यांचे नुकसान होईल, असे त्यांचे मत होते.

त्यांनी १९७९ मध्ये आनंद येथे ग्रामीण व्यवस्थापन संस्था सुरू केली. सहकारी संस्थांचे व्यवस्थापक घडवण्याचे काम तिने केले.

अनेक देशांनी आनंदचा नमुना आपल्या देशात राबवला. दक्षिण आशिया आणि आफ्रिकेतील काही देशांनी या पद्धतीचा अभ्यास केला.

२०१२ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यावर देशभरातून श्रद्धांजली व्यक्त झाली. दूध उत्पादक शेतकऱ्यांच्या जीवनात झालेला बदल हा त्यांचा खरा वारसा मानला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६