वेंकटरामन रामकृष्णन

वेंकटरामन रामकृष्णन हे भारतीय वंशाचे रचनात्मक जीवशास्त्रज्ञ आहेत. त्यांचा जन्म १९५२ मध्ये तमिळनाडूत झाला. त्यांनी रायबोसोमच्या रचनेचा अभ्यास केला. २००९ मध्ये त्यांना रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. २०१५ ते २०२० या काळात ते रॉयल सोसायटीचे अध्यक्ष होते.

माहिती

त्यांच्या संशोधनामुळे रायबोसोम कसे काम करते हे समजले. या ज्ञानाचा उपयोग नव्या प्रतिजैविकांच्या (अँटिबायोटिक) विकासासाठी होतो.

बालपण आणि शिक्षण

रामकृष्णन यांचा जन्म चिदंबरम येथे झाला. हे तमिळनाडूतील प्राचीन मंदिरांचे गाव आहे.

त्यांचे वडील विद्यापीठात शिक्षक होते. आईही शिक्षण क्षेत्रात काम करत होत्या.

त्यांनी भौतिकशास्त्रात पदवी घेतली. पुढे अमेरिकेतील ओहायो विद्यापीठातून १९७६ मध्ये पीएच.डी. मिळवली.

सुरुवातीला त्यांचे काम भौतिकशास्त्रात होते. पुढे त्यांनी जीवशास्त्राकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. त्यांचे कुटुंब शिक्षणाच्या वातावरणात होते.

बालपण त्यांनी चिदंबरम आणि इतर शहरांत घालवले. वडिलांच्या नोकरीमुळे त्यांना स्थलांतर करावे लागत असे.

पुढे ते अमेरिकेत जाऊन संशोधन करू लागले.

त्यांच्या पीएच.डी.चा विषय भौतिकशास्त्रातील एक विशेष गुणधर्म होता. पुढे त्यांनी संपूर्ण नवे क्षेत्र निवडले.

त्यांची बहीण ललिता रामकृष्णन याही शास्त्रज्ञ आहेत. कुटुंबातील शैक्षणिक वातावरणाने त्यांना दिशा दिली. शाळेत त्यांना गणित आणि विज्ञान आवडत होते.

संशोधनाचा प्रवास

त्यांनी येल विद्यापीठात पश्चात-डॉक्टरेट संशोधन केले. तेथे त्यांनी रायबोसोमचा अभ्यास सुरू केला.

पुढे त्यांनी ब्रुकहेवन प्रयोगशाळेत काम केले. तेथे त्यांनी क्ष-किरण पद्धतीचे तंत्र शिकले.

१९९९ मध्ये त्यांनी रायबोसोमच्या लहान उपघटकाची रचना समजून घेण्याचे काम सुरू केले. हे काम अनेक वर्षे चालले.

या कामात त्यांना आंतरराष्ट्रीय सहकाऱ्यांची मदत मिळाली. त्यांच्या संघाने महत्त्वाचे निष्कर्ष काढले.

भौतिकशास्त्रातून जीवशास्त्राकडे वळणे सोपे नव्हते. त्यांना नवे तंत्र शिकावे लागले.

येलमध्ये त्यांनी रायबोसोम शुद्ध करण्याच्या पद्धती शिकल्या. या पद्धती पुढे उपयोगी ठरल्या.

पुढे त्यांनी युटा विद्यापीठात अध्यापन केले. तेथेही त्यांनी संशोधन चालू ठेवले.

यामुळे पुढील मोठ्या प्रयोगाची तयारी झाली.

त्यांनी क्ष-किरण स्फटिकशास्त्राचा वापर केला. या पद्धतीत रेणूचे स्फटिक तयार करून त्यावर क्ष-किरण टाकले जातात.

या किरणांच्या विखुरण्यावरून अणूंची जागा ठरवता येते. हे काम अत्यंत कष्टाचे आणि वेळखाऊ असते.

त्यांनी आपल्या संघासोबत अनेक वर्षे यावर काम केले. संयम आणि अचूकता या गोष्टी आवश्यक होत्या.

या पद्धतीमुळे जीवशास्त्रात मोठी क्रांती झाली. अनेक रेणूंची रचना याच पद्धतीने समजली.

त्यांचे शिक्षण आणि संशोधन अनेक देशांत झाले. या अनुभवामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची सवय लागली.

त्यांनी आपल्या कामात संघभावनेवर भर दिला. अनेक देशांतील शास्त्रज्ञांनी त्यांच्यासोबत काम केले.

रायबोसोमची रचना

रायबोसोम हा पेशीतील एक छोटा कारखाना आहे. तेथे प्रथिने तयार होतात.

डीएनएमधील माहिती आरएनएमार्फत रायबोसोमपर्यंत पोहोचते. तेथे ती प्रथिनात रूपांतरित होते.

या प्रक्रियेची रचना समजून घेण्यासाठी त्यांनी क्ष-किरण स्फटिकशास्त्राचा वापर केला. या पद्धतीतून अणूंची जागा ठरवता येते.

रायबोसोममध्ये लाखो अणू असतात. त्यांची रचना समजून घेणे अत्यंत कठीण काम होते. यासाठी शुद्ध नमुने लागत होते.

त्यांनी लहान उपघटकाची रचना प्रथम समजून घेण्याचे ठरवले. हे काम त्यांनी १९९९ मध्ये सुरू केले.

काही वर्षांतच त्यांना महत्त्वाचे निष्कर्ष मिळाले. त्यांनी आपली निष्कर्षे शोधपत्रांत प्रकाशित केली.

या रचनेमुळे रायबोसोम कसे काम करते, हे समजले. प्रतिजैविके कशी काम करतात, हेही उघड झाले.

नोबेल पारितोषिक

२००९ मध्ये त्यांना रसायनशास्त्राचे नोबेल मिळाले. हे पारितोषिक त्यांना थॉमस स्टाइट्झ आणि अदा योनाथ यांच्यासोबत संयुक्तपणे मिळाले. पारितोषिकाचे कारण 'रायबोसोमची रचना आणि कार्य यांचा अभ्यास' असे होते.

या संशोधनामुळे प्रतिजैविके रायबोसोमवर कशी काम करतात, हे समजले. यातून नव्या औषधांचा मार्ग खुला झाला.

त्यांना भारत सरकारने २०१० मध्ये पद्मविभूषण दिले. २०१२ मध्ये त्यांना नाइटहूड मिळाले.

२००९ मध्ये ही घोषणा झाली. तीन शास्त्रज्ञांनी हे पारितोषिक वाटून घेतले.

त्यांना एक तृतीयांश भाग मिळाला. इतर दोन शास्त्रज्ञांनीही या क्षेत्रात मूलभूत काम केले होते.

घोषणेच्या दिवशी ते सायकलने कामावर जात होते. या घटनेची आठवण त्यांनी आपल्या लेखनात नोंदवली आहे.

पारितोषिकानंतर त्यांनी संशोधन चालू ठेवले. विज्ञानाच्या प्रसाराकडेही त्यांनी लक्ष दिले.

या संशोधनामुळे जीवशास्त्रातील अनेक प्रश्न सुटले. त्याचा उपयोग औषधनिर्मितीत मोठ्या प्रमाणात होतो.

पुढील संशोधकांनी हे काम पुढे नेले.

पुढील कार्य

२०१५ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे अध्यक्ष झाले. हे पद त्यांनी २०२० पर्यंत सांभाळले.

या पदावरून त्यांनी विज्ञानाच्या प्रसारासाठी काम केले. विज्ञानाच्या विश्वासार्हतेवर त्यांनी भर दिला.

त्यांनी अनेक व्याख्याने आणि लेखांतून विज्ञान समजावून सांगितले. सामान्य लोकांपर्यंत विज्ञान पोहोचावे, असे त्यांना वाटत होते.

त्यांनी विद्यार्थ्यांना संशोधनासाठी प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक तरुणांनी काम केले. रॉयल सोसायटीचे अध्यक्षपद हे विज्ञानातील मानाचे पद आहे.

त्यांनी विज्ञान आणि समाज यांच्या संबंधांवर भाषणे दिली. विज्ञानाची माहिती सोपी करून सांगण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.

त्यांनी तरुण संशोधकांना प्रोत्साहन दिले. संशोधनासाठी निधी आणि सुविधा वाढाव्यात, असे ते म्हणत.

त्यांना अनेक देशांकडून सन्मान मिळाले आहेत. भारतानेही त्यांना पद्मविभूषणाने गौरवले. त्यांनी विज्ञानाच्या धोरणांविषयीही भूमिका मांडल्या.

वारसा

त्यांचे संशोधन जीवशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात महत्त्वाचे मानले जाते. रायबोसोमची रचना आज सर्वांना माहीत आहे.

त्यांच्या कामामुळे औषधसंशोधनाला नवी दिशा मिळाली. अनेक प्रतिजैविके या ज्ञानावर आधारित आहेत.

भारतीय वंशाच्या शास्त्रज्ञाने मिळवलेले हे यश प्रेरणादायी मानले जाते. त्यांच्या कार्यामुळे अनेक तरुण विज्ञानाकडे वळले.

त्यांनी आपल्या लेखनातून संशोधनाची प्रक्रिया सोपी करून सांगितली. हे त्यांचे आणखी एक योगदान आहे.

त्यांचे संशोधन औषधनिर्मितीत उपयोगी ठरले. नव्या प्रतिजैविकांच्या शोधात याचा फायदा होतो. या ज्ञानाचा उपयोग शिक्षणात होतो.

त्यांनी आपल्या जीवनातील अनुभव लेखनातून मांडले. संशोधनाची प्रक्रिया समजावून सांगण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.

त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय वंशाच्या शास्त्रज्ञांविषयी जगात आदर वाढला आहे.

संदर्भ

1. Venkatraman Ramakrishnan — NobelPrize.org
2. Press release: Nobel Prize in Chemistry 2009 — NobelPrize.org
3. Venkatraman Ramakrishnan — Biographical — NobelPrize.org
4. Venkatraman Ramakrishnan — Wikipedia
5. Ribosome — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६