प्रतिजैविक

प्रतिजैविक म्हणजे जिवाणूंची वाढ थांबवणारे किंवा त्यांचा नाश करणारे औषध होय. ही औषधे जिवाणूंमुळे होणाऱ्या संसर्गावर काम करतात आणि विषाणू, बुरशी किंवा परजीवी यांच्यावर सर्वसाधारणपणे परिणाम करत नाहीत. विसाव्या शतकातील वैद्यकशास्त्रातील सर्वात मोठ्या प्रगतींपैकी एक म्हणजे प्रतिजैविकांचा शोध. त्यांच्या आधी किरकोळ जखम किंवा साधा संसर्गही प्राणघातक ठरू शकत होता. प्रतिजैविकांच्या येण्यामुळे शस्त्रक्रिया सुरक्षित होऊ शकल्या आणि अनेक आजारांवर प्रभावी उपचार शक्य झाले. मात्र या औषधांचा अयोग्य वापर केल्यास जिवाणू त्यांच्यावर प्रतिकारक्षम होतात आणि उपचार कठीण होतात. हा धोका आज जागतिक आरोग्याच्या प्रमुख समस्यांपैकी एक मानला जातो.

माहिती

प्रतिजैविके मुख्यतः सूक्ष्मजीवांपासून तयार केली जातात किंवा प्रयोगशाळेत संश्लेषित केली जातात. प्रत्येक प्रतिजैविक जिवाणूच्या पेशीतील एका विशिष्ट प्रक्रियेवर काम करते. काही जिवाणूच्या पेशीभोवतीच्या भित्तिकेची निर्मिती रोखतात, त्यामुळे पेशी फुटते आणि जिवाणू मरतो. काही प्रथिन तयार होण्याची प्रक्रिया थांबवतात. काही जिवाणूच्या अनुवांशिक पदार्थाची प्रतिकृती तयार होण्यास अडथळा आणतात. या वेगवेगळ्या क्रियापद्धतींमुळे एका प्रकारचे प्रतिजैविक सर्व प्रकारच्या जिवाणूंवर काम करत नाही.

काही प्रतिजैविके केवळ विशिष्ट जिवाणूंवर परिणाम करतात, तर काही रुंद पट्ट्यातील अनेक प्रकारच्या जिवाणूंवर काम करतात. रुंद पट्ट्यातील प्रतिजैविकांचा वापर अधिक सोयीचा वाटला, तरी त्याचा शरीरातील उपयुक्त जिवाणूंवरही परिणाम होतो.

पेनिसिलिनचा शोध

१९२८ मध्ये लंडन येथील संत मेरी रुग्णालयात अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी एका अनपेक्षित घटनेची नोंद केली. प्रयोगशाळेत ठेवलेल्या एका तबकडीत निळसर-हिरवी बुरशी वाढली होती आणि तिच्या आसपासचे जिवाणू नष्ट झाले होते. त्या बुरशीपासून तयार होणाऱ्या पदार्थाला त्यांनी पेनिसिलिन असे नाव दिले. फ्लेमिंग यांनी १९२९ मध्ये आपले निरीक्षण प्रकाशित केले, परंतु तो पदार्थ शुद्ध करून औषधाच्या स्वरूपात तयार करणे त्यांना शक्य झाले नाही.

१९३८ नंतर ऑक्सफर्ड विद्यापीठात हॉवर्ड फ्लोरी आणि अर्न्स्ट चेन यांनी या कामाला पुढे नेले. नॉर्मन हीटली यांनी पेनिसिलिन वेगळे करण्याची व उत्पादन करण्याची पद्धत सुधारली. १९४० मध्ये प्रयोगशाळेतील उंदरांवरील चाचण्या यशस्वी झाल्या आणि १९४१ मध्ये पहिल्या रुग्णांवर उपचार करण्यात आले. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात अमेरिकेतील औषध कंपन्यांच्या सहकार्याने मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन सुरू झाले. १९४५ मध्ये फ्लेमिंग, फ्लोरी आणि चेन यांना वैद्यकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले.

जिवाणूंची प्रतिकारक्षमता

जिवाणूंच्या लोकसंख्येत नैसर्गिकरीत्या काही जिवाणू असे असतात जे दिलेल्या प्रतिजैविकाचा प्रभाव सहन करू शकतात. प्रतिजैविकाचा वापर झाल्यावर संवेदनशील जिवाणू मरतात आणि प्रतिकारक्षम जिवाणू टिकून राहतात. ते पुनरुत्पादन करून आपली संख्या वाढवतात. हीच नैसर्गिक निवडीची प्रक्रिया प्रतिकारक्षमतेचे मुख्य कारण आहे.

प्रतिकारक्षमतेचे गुण एका जिवाणूपासून दुसऱ्याकडे जनुकांच्या देवाणघेवाणीद्वारेही जाऊ शकतात. त्यामुळे एका रुग्णात तयार झालेली प्रतिकारक्षमता दुसऱ्या रुग्णातील जिवाणूंमध्येही पोहोचू शकते. रुग्णालयांमध्ये हा प्रसार विशेष चिंतेचा विषय असतो.

प्रतिकारक्षमता वाढण्यास काही कारणे कारणीभूत ठरतात. आजार विषाणूजन्य असतानाही प्रतिजैविक घेणे, डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषध घेणे, विहित मात्रा अपूर्ण ठेवणे, दुसऱ्याचे औषध स्वतः घेणे आणि पशुपालनात मोठ्या प्रमाणात प्रतिजैविकांचा वापर यांचा त्यात समावेश होतो.

निदान आणि देखरेख

प्रतिजैविक निवडण्यापूर्वी योग्य निदान आवश्यक असते. संसर्ग जिवाणूंमुळे आहे की विषाणूमुळे, हे ठरवण्यासाठी प्रयोगशाळेतील तपासण्या उपयुक्त ठरतात. काही प्रकरणांत संवेदनशीलता चाचणी केली जाते; यात संबंधित जिवाणू कोणत्या प्रतिजैविकांना प्रतिसाद देतो, हे तपासले जाते.

रुग्णालयांत प्रतिजैविकांच्या वापरावर देखरेख ठेवली जाते. औषधोपचाराची नोंद, आवश्यकता असल्यास पुनर्मूल्यांकन आणि संसर्ग नियंत्रणाचे नियम यांमुळे अनावश्यक वापर कमी होतो.

योग्य वापर

प्रतिजैविक केवळ पात्र डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यावे. कोणते प्रतिजैविक, किती मात्रा आणि किती दिवस घ्यायचे, हे संसर्गाचा प्रकार आणि रुग्णाची स्थिती यांवर ठरते. सुधारणा जाणवली तरी विहित कालावधीपूर्वी औषध थांबवू नये; अपूर्ण उपचारामुळे उरलेले जिवाणू पुन्हा वाढतात आणि प्रतिकारक्षम होण्याची शक्यता वाढते.

सामान्य सर्दी, फ्लू किंवा घसा दुखणे यांसारखे बहुतेक विषाणूजन्य आजार प्रतिजैविकांनी बरे होत नाहीत. अशा वेळी विश्रांती, पुरेसे पाणी आणि लक्षणांवर आधारित उपचार योग्य ठरतात. लक्षणे गंभीर होत असल्यास किंवा लवकर बरी न होत असल्यास डॉक्टरांकडे जाणे आवश्यक आहे.

धोके आणि पुढील आव्हान

प्रतिजैविकांमुळे पोटातील उपयुक्त जिवाणूंचा समतोल बिघडू शकतो आणि जुलाब होऊ शकतो. काही व्यक्तींना औषधांची ॲलर्जी असू शकते. अयोग्य वापरामुळे प्रतिकारक्षम जिवाणूंचा प्रसार वाढतो आणि भविष्यात साधे संसर्गही औषधांना प्रतिसाद देणार नाहीत अशी स्थिती निर्माण होऊ शकते.

जागतिक आरोग्य संघटना प्रतिजैविक प्रतिकारक्षमतेला जागतिक आरोग्याच्या दहा प्रमुख धोक्यांपैकी एक मानते. नवीन प्रतिजैविकांचा शोध गेल्या काही दशकांत मंदावला असल्याने विद्यमान औषधांचे जतन करणे आवश्यक आहे. योग्य निदान, नियंत्रित वापर, संसर्ग नियंत्रण आणि जनजागृती या उपायांवर भर दिला जात आहे.

भारतातील परिस्थिती

भारतात प्रतिजैविक प्रतिकारक्षमता हा आरोग्यव्यवस्थेसमोरील महत्त्वाचा प्रश्न मानला जातो. राष्ट्रीय कृती आराखड्याअंतर्गत संसर्ग नियंत्रण, औषधांचा तर्कशुद्ध वापर आणि जनजागृती या बाबींवर भर दिला जात आहे. औषधांची विक्री नियमांनुसारच व्हावी, यासाठीही प्रयत्न सुरू आहेत.

जनजागृतीत सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे प्रतिजैविक स्वतःच घेऊ नये किंवा इतरांना द्यावे; डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय कोणतेही प्रतिजैविक घ्यायचे नाही. या लेखातील माहिती सामान्य स्वरूपाची असून ती वैद्यकीय सल्ला नाही.

भविष्यातील दिशा

नवीन प्रतिजैविकांचा शोध आणि विद्यमान औषधांचे जतन हे दोन्ही समांतर प्रयत्न आवश्यक आहेत. काही संशोधनांत संयुक्त उपचारांचा अभ्यास होतो, ज्यात एकापेक्षा अधिक औषधांचा वापर केला जातो. संसर्गाचे लवकर निदान करणाऱ्या चाचण्याही महत्त्वाच्या मानल्या जातात, कारण त्यामुळे अनावश्यक औषधोपचार टळतो.

लस आणि प्रतिजैविक यांची भूमिका वेगळी आहे; लस प्रतिबंध करते, तर प्रतिजैविक उपचार करते. दोन्ही एकमेकांच्या जागी वापरता येत नाहीत.

संदर्भ

1. जागतिक आरोग्य संघटना — प्रतिजैविक प्रतिकारक्षमता
2. जागतिक आरोग्य संघटना — प्रतिजैविकांचा योग्य वापर
3. भारतीय आयुर्विज्ञान संशोधन परिषद
4. ऑक्सफर्ड विद्यापीठ — पेनिसिलिनचा इतिहास
5. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — प्रतिजैविक

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६