वसंत गोवारीकर

वसंत गोवारीकर हे भारतीय रसायन अभियंते आणि विज्ञान संघटक होते. ते विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्राचे संचालक आणि भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाचे सचिव होते. भारताचे पहिले स्वदेशी मान्सून अंदाज प्रतिमान विकसित करण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते. पुढील काळात त्यांनी खतांविषयीच्या संशोधनात आणि विज्ञानाच्या मराठी प्रसारात मोठे योगदान दिले.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १९९५ ते १९९८ या काळात ते पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरू होते.

बालपण आणि शिक्षण

वसंत गोवारीकर यांचा जन्म २५ मार्च १९३३ रोजी पुणे येथे झाला आणि त्यांचे शिक्षण कोल्हापूर भागात झाले. पदवीनंतर ते इंग्लंडला गेले आणि बर्मिंगहॅम विद्यापीठातून रसायन अभियांत्रिकीत पदव्युत्तर व डॉक्टरेट पदवी मिळवली.

तेथे त्यांनी एफ. एच. गार्नर यांच्यासोबत केलेल्या संशोधनातून घन पदार्थ आणि द्रव यांच्यातील उष्णता व वस्तुमानाच्या संक्रमणाचे नवे विश्लेषण पुढे आले, जे गार्नर-गोवारीकर सिद्धांत म्हणून ओळखले जाते.

संशोधन क्षेत्र

१९५९ ते १९६७ या काळात त्यांनी इंग्लंडमध्ये अणुऊर्जा संशोधन संस्थेत आणि रॉकेट मोटर बनवणाऱ्या संस्थेत काम केले. विक्रम साराभाई यांच्या आग्रहावरून १९६७ मध्ये ते त्रिवेंद्रमजवळील थुंबा अंतराळ केंद्रात क्षेपणास्त्र इंधन अभियंता म्हणून रुजू झाले.

भारताच्या प्रक्षेपकांसाठी लागणारे घन इंधन तंत्रज्ञान पूर्णपणे स्वदेशी बनवण्यात त्यांनी नेतृत्व केले. या तंत्रज्ञानाचे उत्पादन करण्यासाठी मोठा प्रकल्प उभारण्यात त्यांचा वाटा होता.

प्रमुख कामगिरी

१९७३ मध्ये ते रसायन व सामग्री गटाचे संचालक झाले आणि १९७९ ते १९८५ या काळात विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्राचे संचालक होते. त्यांच्या कार्यकाळात १९८० मध्ये एसएलव्ही-३ यानाचे पहिले यशस्वी उड्डाण झाले.

१९८६ ते १९९१ या काळात ते विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाचे सचिव होते आणि १९९१ ते १९९३ या काळात पंतप्रधानांचे विज्ञान सल्लागार होते. याच काळात भारताचे पहिले स्वदेशी मान्सून अंदाज प्रतिमान त्यांच्या नेतृत्वाखाली तयार झाले आणि ते प्रत्यक्ष वापरात आले.

१९९४ ते २००० या काळात ते मराठी विज्ञान परिषदेचे अध्यक्ष होते. २००८ मध्ये त्यांनी सहकाऱ्यांसह खतांचा विश्वकोश प्रकाशित केला, ज्यात सुमारे ४,५०० नोंदी आहेत.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९८४ मध्ये त्यांना पद्मश्री आणि २००८ मध्ये पद्मभूषण देण्यात आले. अंतराळ संशोधनासाठी त्यांना आर्यभट्ट पुरस्कार मिळाला. १९८५ मध्ये ते भारतीय विज्ञान अकादमीचे फेलो झाले.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

गोवारीकर यांनी अंतराळ तंत्रज्ञान, हवामान अंदाज आणि शेती या तीन क्षेत्रांना जोडण्याचे काम केले. मराठीतून विज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी दिलेले योगदान महाराष्ट्रात विशेष नावाजले जाते. शेतकऱ्यांना उपयुक्त अशा खतविषयक माहितीचा त्यांनी मोठा संग्रह उभा केला.

संदर्भ

1. Vasant R. Gowariker — English Wikipedia
2. विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र — अधिकृत संकेतस्थळ
3. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६