वसई किल्ला

वसई किल्ला हा महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील एक प्रसिद्ध भुईकोट किल्ला आहे. तो वसई शहरात, अरबी समुद्राजवळ वसला आहे. मुंबईच्या उत्तरेस सुमारे ४८ किमी अंतरावर हा परिसर आहे. किल्ल्याच्या पूर्व आणि दक्षिणेला उल्हास नदीची खाडी आहे, जिला वसईची खाडी म्हणतात. पश्चिमेला अरबी समुद्र आहे. पाण्याने वेढलेला हा परिसर बेटासारखा वाटतो. सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांनी येथे एक युरोपीय शहरच उभारले. इ.स. १७३९ मध्ये चिमाजी अप्पा यांनी हा किल्ला जिंकला.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पालघर
ठिकाण	वसई, मुंबईपासून सुमारे ४८ किमी उत्तरेस
किल्ल्याचा प्रकार	भुईकोट
पूर्व-पश्चिम लांबी	सुमारे १,०७३ मीटर
दक्षिणोत्तर रुंदी	सुमारे ५३७ मीटर
घेर	सुमारे २ किमी
कोटाची उंची व रुंदी	सुमारे ११ मीटर व १.५ मीटर
बुरूज	११
पोर्तुगीजांकडे	इ.स. १५३६ ते १७३९
मराठ्यांकडे	इ.स. १७३९
सध्याची स्थिती	संरक्षित अवशेष

किल्ल्याला दोन प्रमुख दरवाजे, तीन दिंड्या आणि अकरा बुरुज होते. किल्ल्यात एक बालेकिल्ला आहे. पोर्तुगीजकालीन अनेक वास्तूंचे अवशेष येथे आजही दिसतात. त्यात मांडवी, वखार, बाजार, रुग्णालय, न्यायालय, सभागृह, तुरुंग, मोठा चव्हाटा, कायदेगृह, दोन स्नानगृहे आणि सात चर्चवास्तू यांचा समावेश आहे.

किल्ल्याच्या आत वसईकरांनी नरवीर चिमाजी अप्पा यांचे स्मारक उभारले आहे. वसई गाव मात्र किल्ल्याच्या कोटाबाहेर वसले आहे.

इतिहास

वसईचा प्राचीन इतिहास सुस्पष्ट नाही. जवळच असलेले सोपारा हे गाव प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध बंदर होते. सोपाऱ्यात अशोककालीन प्रस्तरलेख सापडला आहे. इ.स. ११०० पर्यंत सोपारा व्यापारी बंदर म्हणून प्रसिद्ध होते. काही काळ ते शिलाहारांच्या अंमलाखाली होते. तेराव्या शतकात देवगिरीच्या यादवांनी हा भाग ताब्यात घेतला.

वसईचा उल्लेख आठव्या ते दहाव्या शतकापासून सापडतो. येथे नागवंशीय, राष्ट्रकूट, शिलाहार, पोर्तुगीज, मराठे आणि ब्रिटिश अशा अनेक राजवटी होऊन गेल्या. काही अभ्यासकांच्या मते बाराव्या शतकात भोंगळे राजांनी येथे गढी बांधली. पुढे गुजरातच्या सुलतानाचा सरदार मलिक तुघान याने हा भाग ताब्यात घेतला.

पोर्तुगीजांनी इ.स. १५२६ मध्ये येथे वखार उभारली. इ.स. १५३२ मध्ये गुजरातच्या सुलतानाने वसईला तटबंदी बांधण्याची आज्ञा दिली. इ.स. १५३३ मध्ये बहादुरशाहने पोर्तुगीजांना वसई आणि आसपासचा भाग दिला. इ.स. १५३६ पासून पोर्तुगीजांनी किल्ल्याला लढाऊ रूप दिले. त्यांनी मशिदी पाडून त्यांच्या जागी सेंट जोसेफ कॅथेड्रल बांधले. याशिवाय वसईत तेरा चर्च, पाच कॉन्व्हेंट, एक अनाथाश्रम आणि एक इस्पितळ होते. सुमारे दोनशे वर्षे वसई हे गोव्याखालोखाल महत्त्वाचे लष्करी ठाणे आणि समृद्ध बंदर होते. येथे जहाजबांधणी उद्योग जोरात होता.

छत्रपती शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत हिंदूंच्या धर्मच्छळाच्या तक्रारी पेशव्यांकडे येत होत्या. इ.स. १७३७ पासून चिमाजी अप्पा आणि त्यांचे सरदार वसई जिंकण्याचा प्रयत्न करू लागले. ६ फेब्रुवारी १७३९ रोजी अप्पांनी आसपासची ठाणी काबीज करून वसईला वेढा दिला. हा वेढा सुमारे चार महिने चालला. शेवटी तहाची बोलणी झाली आणि १७३९ मध्ये मराठ्यांनी किल्ला ताब्यात घेतला. तहाच्या अटींनुसार पोर्तुगीजांना सुरक्षितपणे जाण्याची परवानगी मिळाली. मराठ्यांनी चर्चवास्तूंना हात लावला नाही, असे नोंदींत म्हटले आहे.

१७३९ नंतरचा काळ

किल्ला ताब्यात घेतल्यानंतर पेशव्यांनी बुरुजांची नावे बदलली. यशवंत, कल्याण, भवानी मार्तंड, वेताळ आणि दर्या अशी नवी नावे देण्यात आली. अप्पांनी किल्ल्यात मारुतीचे मंदिर उभारून हिंदू देवतेची स्थापना केली. पुढे नानासाहेब पेशव्यांनी इ.स. १७५३-५४ मध्ये वज्रेश्वरीचे मंदिर बांधून पूर्ण केले.

या लढाईत मराठ्यांची मोठी हानी झाली. पोर्तुगीज कागदपत्रांनुसार मराठ्यांचे बावीस हजारांवर लोक मारले गेले आणि पोर्तुगीज फौजेतील सुमारे ८५० शिपाई गारद झाले. या आकड्यांबाबत इतिहासकारांत मतैक्य नाही.

३१ डिसेंबर १८०२ रोजी दुसऱ्या बाजीरावांनी वसई येथे इंग्रजांबरोबर तैनाती फौजेचा तह केला. हा तह वसईचा तह म्हणून प्रसिद्ध आहे. पेशवाईच्या अस्तानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत वसई इंग्रजांच्या आधिपत्याखाली होते.

वास्तुरचना व अवशेष

किल्ल्याची तटबंदी आजही बऱ्यापैकी उभी आहे. कोटाची उंची सुमारे अकरा मीटर आहे. काही बुरुज कोसळले आहेत, तर काही टिकून आहेत. बालेकिल्ल्याच्या भोवतीची तटबंदी बुरुजांनी सुसज्ज होती.

किल्ल्याच्या आत रस्ते आणि वस्त्यांची रचना पोर्तुगीज काळातील नियोजन दाखवते. तेव्हाचे रस्ते आणि सांडपाण्याची व्यवस्था आजही काही ठिकाणी दिसते. चर्चवास्तूंचे भग्न भाग, दगडी दरवाजे आणि दिंड्या पर्यटकांना पाहायला मिळतात.

वसई परिसरात अनेक जुनी मंदिरे आहेत. त्यात वज्रेश्वरी मंदिर, मारुती मंदिर आणि शिवमंदिर यांचा समावेश होतो. किल्ल्याजवळच वसईची खाडी आणि समुद्रकिनारा आहे.

भेटीची माहिती

वसई पश्चिम रेल्वेच्या वसई रोड स्थानकापासून जवळ आहे. मुंबईहून उपनगरीय रेल्वेने तसेच रस्त्याने येथे पोहोचता येते. किल्ल्यापर्यंत रिक्षा किंवा बसने जाता येते.

किल्ला पाहण्यासाठी सुमारे दोन ते तीन तास पुरतात. किल्ल्याचा परिसर मोकळा असल्याने उन्हाच्या तीव्रतेची काळजी घ्यावी. पाणी सोबत न्यावे. हिवाळ्यात येथील हवामान भेटीसाठी सर्वाधिक अनुकूल असते.

वसई परिसरात जेवण आणि राहण्याची चांगली सोय आहे. किल्ल्याच्या आसपासच्या गावांत स्थानिक खाद्यपदार्थ मिळतात. किल्ल्यात मात्र कोणतीही सुविधा नाही.

नावाचा इतिहास

वसईला इतिहासात अनेक नावांनी ओळखले गेले. बसीन, बश्या, बाजीपूर, बसई आणि बुशी अशी नावे नोंदींत आढळतात. पोर्तुगीज कागदपत्रांत हे ठिकाण बेसीन या नावाने येते.

वसईचा परिसर आठव्या ते दहाव्या शतकापासून नोंदींत येतो. सोपारा येथील प्रस्तरलेखावरून या भागावर मौर्य सत्तेचा प्रभाव असल्याचे दिसते. पुढे शिलाहार, यादव, गुजरातचे सुलतान, पोर्तुगीज, मराठे आणि ब्रिटिश अशा अनेक सत्ता येथे आल्या.

किल्ल्याचा परिसर किल्ले आणि शहर अशा दोन्ही स्वरूपात विकसित झाला. पोर्तुगीजांनी प्रथम शहर वसवले आणि नंतर त्याभोवती तटबंदी उभारली. त्यामुळे वसई हे भारतातील पहिल्या युरोपीय शहरांपैकी एक मानले जाते.

सध्याची अवस्था

किल्ल्याचा परिसर आजही वसई शहराचा भाग आहे. किल्ल्याच्या आत आणि बाहेर वस्ती वाढल्याने अवशेषांवर दबाव येतो.

स्थानिक संस्था आणि नागरिक किल्ल्याच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न करतात. पावसाळ्यात तटबंदीवर वनस्पती वाढते आणि दगडी बांधकाम झाकले जाते.

किल्ल्याच्या भिंतींवर पोर्तुगीज काळातील बांधकामशैली स्पष्ट दिसते. दगडांची रचना आणि कमानींची रचना त्याची साक्ष देते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६