व्ही. शांताराम

व्ही. शांताराम हे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील अग्रणी दिग्दर्शक, निर्माते आणि अभिनेते होते. त्यांचे पूर्ण नाव शांताराम राजाराम वणकुड्रे असून त्यांचा जन्म १८ नोव्हेंबर १९०१ रोजी कोल्हापूर येथे झाला. मूकपटांच्या काळापासून बोलपट आणि रंगीत चित्रपटांपर्यंत त्यांनी प्रवास केला. सामाजिक विषयांवरील चित्रपट आणि तंत्रातील प्रयोग यांसाठी ते ओळखले जातात.

माहिती

तक्त्यातील वर्षे चित्रपटांच्या प्रदर्शनाची आहेत. सक्रिय वर्षे त्यांच्या शेवटच्या चित्रपटापर्यंतची आहेत.

सुरुवातीचे जीवन

शांताराम यांचे वडील राजाराम हे लहान दुकान चालवत होते आणि कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती बेताची होती. १९१७ मध्ये कुटुंब हुबळी येथे गेले आणि तरुण शांताराम यांनी रेल्वेच्या दुरुस्तीच्या कारागिरीत काम केले.

सिनेमागृहात दरवाजेपाळण्याचे काम करत असताना त्यांनी दादासाहेब फाळके यांचे चित्रपट पाहिले आणि चित्रपटांकडे आकर्षित झाले. त्यांनी छायाचित्रण आणि चित्रकलेचे कौशल्य स्वतः अंगी बाणवले.

चित्रपट कारकीर्द

१९२१ मध्ये ते महाराष्ट्र फिल्म कंपनीत रुजू झाले आणि काही मूकपटांत काम केले. १९२९ मध्ये काही सहकाऱ्यांसोबत प्रभात फिल्म कंपनीची स्थापना केली आणि तिचे प्रमुख दिग्दर्शक बनले.

१९३२ मध्ये अयोध्येचा राजा हा पहिला मराठी बोलपट प्रदर्शित झाला आणि त्याचे दिग्दर्शन त्यांनी केले. १९४२ मध्ये त्यांनी राजकमल कलामंदिर ही स्वतःची संस्था स्थापन केली.

प्रमुख चित्रपट

दुनिया ना माने (१९३७) मध्ये त्यांनी बालविवाहावर भाष्य केले. आदमी (१९३९) आणि पडोसी (१९४१) या चित्रपटांतून त्यांनी समाजातील अन्यायाकडे लक्ष वेधले.

झनक झनक पायल बाजे (१९५५) हा नृत्यावर आधारित रंगीत चित्रपट मोठा यशस्वी ठरला. दो आँखें बारह हाथ (१९५७) मध्ये त्यांनी कैद्यांच्या सुधारणेचा विषय मांडला आणि या चित्रपटाला आंतरराष्ट्रीय महोत्सवांत सन्मान मिळाला.

अभिनयाची शैली

शांताराम यांनी अनेक चित्रपटांत स्वतः भूमिका केल्या आणि त्यांची पडद्यावरील उपस्थिती ठाम होती. त्यांच्या दिग्दर्शनात भव्य संच, प्रतीकात्मक दृश्ये आणि संगीताचा सुंदर वापर यांचा समावेश होत असे.

त्यांच्या चित्रपटांतील विषय बहुधा सामाजिक सुधारणांशी जोडलेले असत. स्त्रीपात्रांच्या प्रश्नांकडे त्यांनी सहानुभूतीने पाहिले.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९८५ मध्ये त्यांना दादासाहेब फाळके पुरस्काराने गौरवण्यात आले. १९९२ मध्ये भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर पद्मविभूषण देऊन सन्मानित केले.

त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि आंतरराष्ट्रीय महोत्सवांतील सन्मानही मिळाले आहेत. महाराष्ट्र सरकार त्यांच्या नावाने जीवनगौरव पुरस्कार देते.

वारसा

व्ही. शांताराम यांनी भारतीय चित्रपटांना तंत्र आणि विषय अशा दोन्ही आघाड्यांवर नवी दिशा दिली. मूकपटांपासून रंगीत चित्रपटांपर्यंतचा त्यांचा प्रवास भारतीय चित्रपटाच्या इतिहासाचे प्रतिबिंब मानला जातो.

३० ऑक्टोबर १९९० रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले. त्यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध झाले असून त्यांच्या नावाने चित्रपट पुरस्कार दिले जातात.

संदर्भ

1. व्ही. शांताराम — मराठी विकिपीडिया
2. V. Shantaram — English Wikipedia
3. Do Aankhen Barah Haath — English Wikipedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६