तिरुवनंतपुरम जिल्हा

तिरुवनंतपुरम जिल्हा हा भारताच्या केरळ राज्यातील सर्वात दक्षिणेकडील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय तिरुवनंतपुरम शहरात असून ते केरळची राजधानी आहे. श्री पद्मनाभस्वामी मंदिर, समुद्रकिनारे आणि माहिती तंत्रज्ञान उद्योग यांमुळे हा जिल्हा ओळखला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	तिरुवनंतपुरम
राज्य	केरळ
क्षेत्रफळ	२,१९२ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	३३,०१,४२७
लोकसंख्या घनता	१,५०९ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर	९२.६६%
स्त्री-पुरुष प्रमाण	१,०८८ स्त्रिया प्रति १,००० पुरुष
तालुके	६

वरील आकडे २०११ च्या भारतीय जनगणनेतील आहेत. केरळमध्ये सर्वाधिक लोकसंख्या घनता असलेला जिल्हा हा आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

तिरुवनंतपुरम हे नाव तिरु, अनंत आणि पुरम या शब्दांनी बनले आहे. तिरु म्हणजे पवित्र, अनंत म्हणजे शेषनागावर झोपलेला भगवान विष्णू आणि पुरम म्हणजे नगर. त्यामुळे या नावाचा अर्थ अनंताचे पवित्र नगर असा होतो. शहराचे नाव श्री पद्मनाभस्वामी मंदिराशी जोडलेले आहे. इंग्रजांच्या काळात या शहराला त्रिव्हांद्रम असे म्हटले जात होते.

इतिहास

पूर्वी हा भाग त्रावणकोर संस्थानाचा भाग होता. अठराव्या शतकाच्या मध्यात मार्तंड वर्मा यांनी राजधानी पद्मनाभपुरमवरून तिरुवनंतपुरम येथे आणली आणि शहराचा मोठा विकास झाला. पुढील राज्यकर्त्यांनी मंदिरे, राजवाडे आणि शाळा बांधल्या.

१९३६ मध्ये त्रावणकोरमध्ये मंदिर प्रवेशाचा जाहीरनामा झाला आणि सर्व जातींना मंदिरात प्रवेश मिळाला. १९४९ मध्ये त्रावणकोर-कोचीन संयुक्त राज्य तयार झाले. १९५६ मध्ये भाषावार प्रांतरचनेनंतर केरळ राज्याची स्थापना झाली आणि तिरुवनंतपुरम त्याची राजधानी बनले.

भूगोल

जिल्हा अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर आणि सह्याद्रीच्या दक्षिण टोकावर वसलेला आहे. पूर्वेकडील डोंगराळ भागात अगस्त्यमलै पर्वतरांगा आहेत. करमणा नदी, नेय्यार नदी, वेल्लायणी तलाव आणि नेय्यार धरण ही जिल्ह्याची प्रमुख जलसंपत्ती आहेत.

हवामान उष्ण व दमट आहे आणि पाऊस वर्षभर पडतो. किनाऱ्याजवळ मोठे समुद्रकिनारे आहेत. पोनमुडी हे डोंगराळ थंड हवेचे ठिकाण याच जिल्ह्यात आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

१९९० मध्ये सुरू झालेला टेक्नोपार्क हा भारतातील पहिला माहिती तंत्रज्ञान उद्यानांपैकी एक आहे. थुंबा येथील विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र हे भारतीय अंतराळ संशोधनाचे मोठे केंद्र आहे. पर्यटन, आरोग्यसेवा आणि शिक्षण हेही उत्पन्नाचे मोठे स्रोत आहेत.

शेतीत रबर, नारळ, मसाले, केळी आणि भाजीपाला यांची लागवड होते. मासेमारी हा किनारपट्टीवरील लोकांचा मुख्य व्यवसाय आहे. विझिंजम बंदराच्या विकासामुळे जिल्ह्याच्या व्यापाराला अधिक वाव मिळाला आहे.

प्रमुख शहरे

जिल्ह्यातील प्रमुख शहरे तिरुवनंतपुरम, नेय्याट्टिनकारा, नेडुमनगड, आत्तिंगल आणि वर्कला ही आहेत. वर्कला हे किनाऱ्यावरील शांत पर्यटनस्थळ आहे. आत्तिंगल हे जिल्ह्यातील दुसरे मोठे शहर मानले जाते.

वाहतूक

तिरुवनंतपुरम येथे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे आणि तेथून आखाती देशांसह अनेक ठिकाणी उड्डाणे होतात. दक्षिण रेल्वेचे महत्त्वाचे स्थानक याच शहरात आहे. राष्ट्रीय महामार्ग ६६ किनाऱ्यालगत जिल्ह्यातून जातो. केरळमधील इतर जिल्ह्यांशी रस्ते व रेल्वेने चांगला संपर्क आहे.

पर्यटन

श्री पद्मनाभस्वामी मंदिर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे धार्मिक स्थळ आहे. कोवळम आणि वर्कला हे समुद्रकिनारे पर्यटकांमध्ये प्रसिद्ध आहेत. पोनमुडी, नेय्यार वन्यजीव अभयारण्य आणि पेप्पारा अभयारण्य येथे निसर्गप्रेमींना आकर्षण वाटते.

नेपियर संग्रहालय, श्री चित्रा कला दालन आणि कुथिरा मलिका हे राजवाडा शहरातील महत्त्वाचे सांस्कृतिक स्थळ आहेत. कथकळी नृत्य आणि केरळच्या पारंपरिक कलांचे दर्शनही येथे होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६