तंजावूर जिल्हा

तंजावूर जिल्हा हा तमिळनाडू राज्याच्या मध्य भागातील जिल्हा आहे. कावेरी नदीच्या डेल्टा भागात वसलेला हा जिल्हा भातशेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे त्याला 'तमिळनाडूचे धान्याचे कोठार' असे म्हटले जाते. जिल्ह्याचे मुख्यालय तंजावूर येथे आहे.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

तंजावूर हे नाव 'तंजाई' या जुन्या नावावरून आले असे मानले जाते. स्थानिक आख्यायिकेनुसार 'तंजन' नावाच्या राक्षसाशी या नावाचा संबंध जोडला जातो. मात्र याबाबत एकमत नाही. इंग्रजी काळात या शहराला तंजोर असेही म्हटले जात असे.

इतिहास

तंजावूर ही चोल साम्राज्याची राजधानी होती. राजराज चोल पहिला याने सुमारे १०१० मध्ये बृहदीश्वर मंदिर बांधले. हे मंदिर द्रविड वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना असून ते जागतिक वारसा स्थळ आहे.

चोलांच्या पतनानंतर पांड्य, विजयनगर नायक आणि मराठे यांची सत्ता येथे आली. अठराव्या शतकात तंजावूर मराठा राज्याची स्थापना झाली. सर्फोजी दुसरे यांनी सरस्वती महाल ग्रंथालयाचा मोठा विकास केला. १८५५ मध्ये हे राज्य ब्रिटिशांनी आपल्यात विलीन केले.

भूगोल

जिल्हा कावेरी नदीच्या डेल्टात वसला आहे. कावेरी व कोल्लिडम या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. उत्तरेस तिरुचिरापल्ली व कडलूर, पूर्वेस तिरुवरूर व नागपट्टिणम, दक्षिणेस पाल्क सामुद्रधुनी तर पश्चिमेस पुदुक्कोट्टै जिल्हे आहेत.

कल्लणै येथील ग्रँड ॲनिकट हे कावेरीवरील प्राचीन धरण आहे. त्यातून जिल्ह्यातील कालव्यांचे जाळे तयार होते. या कालव्यांमुळेच येथे वर्षातून दोन पिके घेणे शक्य होते.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

भात हे जिल्ह्याचे मुख्य पीक आहे. ऊस, नारळ, केळी, आंबा आणि कडधान्ये ही इतर पिके आहेत. कावेरीच्या कालव्यांमुळे जिल्ह्यात भरघोस उत्पादन होते. जिल्ह्यात तेल गिरण्या व साखर कारखाने आहेत.

तंजावूरची चित्रकला, कांस्य मूर्ती आणि वीणा ही हस्तकला जगप्रसिद्ध आहेत. कुंभकोणम हे धातूशिल्पासाठी ओळखले जाते. पर्यटन आणि मंदिरांशी संबंधित व्यवसायही अनेकांना रोजगार देतात.

प्रमुख शहरे

तंजावूर हे जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे. कुंभकोणम हे दुसरे मोठे शहर असून तेथे अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. पट्टुकोट्टै, तिरुवैयारू, पेरावुरणी आणि ओरथनाडू ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तीन महसूल विभागांत व नऊ तालुक्यांत झाली आहे. तंजावूर व कुंभकोणम येथे महानगरपालिका आहेत. प्रत्येक तालुक्याचा कारभार तहसीलदार सांभाळतो.

तंजावूर रेल्वे स्थानक जिल्ह्याला चेन्नई व इतर शहरांशी जोडते. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा तिरुचिरापल्लीशी जोडला गेला आहे. जवळचे विमानतळ तिरुचिरापल्ली येथे आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

बृहदीश्वर मंदिर हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्थळ आहे. ते 'महान जीवंत चोल मंदिरे' या जागतिक वारसा स्थळाचा भाग आहे. कुंभकोणम येथील कुंभेश्वरर मंदिर आणि महामहम तलावही प्रसिद्ध आहेत.

तंजावूर राजवाडा, सरस्वती महाल ग्रंथालय, दारासुरम येथील आयिरतेश्वर मंदिर आणि गंगैकोंडचोलपुरम येथील मंदिर ही इतर प्रमुख स्थळे आहेत. महामहम तलावाच्या काठी दर बारा वर्षांनी मोठा उत्सव होतो.

जिल्ह्यात तमिळ ही प्रमुख भाषा आहे. तंजावूरची संगीत व नृत्य परंपरा समृद्ध मानली जाते. भरतनाट्यम व कर्नाटक संगीत यांचे शिक्षण देणाऱ्या अनेक संस्था येथे आहेत.

संदर्भ

1. तंजावूर जिल्हा
2. Thanjavur district
3. तंजावूर जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६