तानसेन सन्मान

तानसेन सन्मान मध्य प्रदेश सरकारच्या संस्कृती विभागाकडून दिला जातो. हा सन्मान १९८० मध्ये सुरू झाला. तो हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील महत्त्वाच्या योगदानासाठी दिला जातो. सन्मानाचे नाव संगीतसम्राट तानसेन यांच्या नावावर आहे. तानसेन अकबराच्या दरबारातील नवरत्नांपैकी एक होते. सन्मान सहसा ग्वालियर येथील तानसेन संगीत समारोहात दिला जातो. हा समारोह दरवर्षी डिसेंबरमध्ये होतो.

माहिती

तपशील	माहिती
सन्मानाचे नाव	राष्ट्रीय तानसेन सन्मान
सुरुवात	१९८०
देणारे	मध्य प्रदेश सरकार, संस्कृती विभाग
कोणासाठी	हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील योगदान
रोख रक्कम	५ लाख रुपये
इतर वस्तू	सन्मान पट्टिका
सुरुवातीची रक्कम	५,००० रुपये (१९८०)
पुढील वाढ	५०,००० (१९८६), १ लाख (१९९०)
समारंभ	ग्वालियर, डिसेंबरमध्ये
समारोह	तानसेन संगीत समारोह
सहकारी सन्मान	राजा मानसिंह तोमर सन्मान
कोण देतो	मुख्यमंत्री किंवा संस्कृती मंत्री

सन्मानाची रक्कम टप्प्याटप्प्याने वाढवली गेली. आज ती ५ लाख रुपये आहे.

राजा मानसिंह तोमर सन्मान संस्थांना दिला जातो. तो कला आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्थांना मिळतो.

तानसेन समारोह

ग्वालियर हे तानसेन यांचे कर्मभूमी होते. तेथील त्यांच्या समाधीस्थळी दरवर्षी संगीत सभा भरतात.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात हा उत्सव 'उर्स' स्वरूपात साजरा होत असे. संगीतकार आपली वाद्ये घेऊन पायी चालत येत असत.

स्वातंत्र्यानंतर हा उत्सव राष्ट्रीय संगीत महोत्सवात बदलला. डॉ. बाळकृष्ण केसकर आणि डॉ. जयदेव सिंह यांनी त्यासाठी प्रयत्न केले.

ग्वालियरच्या संगीत शाळांचा या उत्सवाशी जवळचा संबंध आहे. प्रत्येक सत्राची सुरुवात सामूहिक ध्रुपद गायनाने होते.

कोण पात्र

हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील गायक, वादक आणि संगीतकार या सन्मानासाठी पात्र आहेत. संगीताच्या प्रसारासाठी काम करणाऱ्यांचाही विचार होतो.

उमेदवाराच्या दीर्घकालीन साधनेचा विचार केला जातो. एका कार्यक्रमाच्या आधारे निर्णय होत नाही.

संस्कृती विभाग नावांची घोषणा करते. समारोहात मुख्यमंत्री किंवा संस्कृती मंत्री सन्मान देतात.

निवड कशी होते

संस्कृती विभाग तज्ज्ञांची समिती नेमतो. समिती संगीत क्षेत्रातील नामवंत कलाकारांची शिफारस करते.

समिती कलाकाराची संपूर्ण कारकिर्द तपासते. संगीतातील योगदान आणि शिष्य परंपरा यांचा विचार होतो.

शिफारस शासनाकडे मान्यतेसाठी जाते. त्यानंतर नावाची घोषणा होते.

पुरस्काराचे स्वरूप

सन्मानात ५ लाख रुपये रोख रक्कम दिली जाते. त्याबरोबर सन्मान पट्टिका दिली जाते.

समारोहात विजेत्याचा गौरव केला जातो. काही वेळा विजेत्याचे सादरीकरणही होते.

काही वर्षी दोन कलाकारांना किंवा संस्थांना सन्मान मिळतो. वर्षानुवर्षांची पुरस्कारे एकत्रही दिली गेली आहेत.

इतर सन्मानांशी तुलना

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार केंद्र सरकार देते. तानसेन सन्मान राज्य सरकार देते.

अकादमी पुरस्कार अनेक कलांसाठी असतो. तानसेन सन्मान केवळ हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतासाठी आहे.

तानसेन सन्मान ग्वालियरच्या समारोहाशी जोडलेला आहे. त्यामुळे सन्मानाला स्थानिक परंपरेचा वारसा आहे.

महत्त्व

हा सन्मान शास्त्रीय संगीताच्या कलाकारांसाठी मोठी मान्यता आहे. अनेक दिग्गज कलाकारांना तो मिळाला आहे.

सन्मानामुळे कलाकाराच्या मैफली वाढतात. तरुण कलाकारांना साधना करण्याची प्रेरणा मिळते.

समारोहामुळे ग्वालियरची संगीत परंपरा जिवंत राहते. देशभरातील रसिक तेथे एकत्र येतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सन्मान कोण देते? मध्य प्रदेश सरकारचा संस्कृती विभाग.

रक्कम किती आहे? ५ लाख रुपये आणि सन्मान पट्टिका.

कधी दिला जातो? ग्वालियर येथील तानसेन संगीत समारोहात, डिसेंबरमध्ये.

कोणत्या क्षेत्रासाठी? हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत.

तानसेन यांचे योगदान

तानसेन हे मुघलकालीन संगीतकार होते. ते अकबराच्या दरबारातील नवरत्नांपैकी एक होते.

त्यांनी ध्रुपद गायिकेला नवे आयाम दिले. त्यांचे गुरू स्वामी हरिदास होते.

त्यांची कीर्ती इतकी होती की त्यांना 'संगीतसम्राट' म्हणले जात होते. ग्वालियरची संगीत परंपरा त्यांच्याशी जोडली जाते.

त्यांच्या समाधीस्थळी आजही दरवर्षी संगीत सभा भरतात. तेथे देशभरातील कलाकार येतात.

ग्वालियरची संगीत परंपरा

ग्वालियर हे ध्रुपद गायिकेचे केंद्र मानले जाते. तेथील संगीत शाळांनी अनेक कलाकार घडवले.

तानसेन संगीत समारोहात स्थानिक शाळांचे विद्यार्थी सहभागी होतात. ते वाद्यांसह गायकांना साथ देतात.

समारोहाची सुरुवात सामूहिक ध्रुपद गायनाने होते. ही परंपरा आजही सुरू आहे.

शताब्दी वर्ष २०२४ मध्ये पूर्ण झाले. २०२५ मध्ये १०१ वा समारोह झाला.

पुरस्काराची यादी

अनेक नामवंत कलाकारांना हा सन्मान मिळाला आहे. त्यात गायक, वादक आणि संगीतकार आहेत.

२००१ मध्ये उस्ताद अमजद अली खान यांना सन्मान मिळाला. २००४ मध्ये पंडित शिवकुमार शर्मा यांना सन्मान मिळाला.

२०१३ मध्ये विश्व मोहन भट्ट यांना सन्मान मिळाला. २०१७ मध्ये पंडित उल्हास काशाळकर यांना सन्मान मिळाला.

२०२४ च्या वर्षासाठी पंडित राजा काले यांना सन्मान मिळाला. २०२५ च्या वर्षासाठी पंडित तरुण भट्टाचार्य यांना सन्मान मिळाला.

समारोहाचे स्वरूप

समारोह पाच दिवस चालतो. दररोज संध्याकाळी संगीत सभा होतात.

समारोहात सन्मानाची घोषणा आणि वितरण होते. त्यानंतर विजेत्याचे सादरीकरणही होते.

राज्य सरकार समारोहाचे आयोजन करते. संस्कृती विभाग संपूर्ण व्यवस्था पाहतो.

समारोहात परदेशी कलाकारही सहभागी होतात. त्यामुळे हा उत्सव आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाचा झाला आहे.

सन्मानाची निवड

संस्कृती विभागाचा संचालक नावांची घोषणा करतो. समितीची शिफारस शासनाला मान्य असते.

समिती कलाकाराच्या संगीतातील योगदानाचा विचार करते. शिष्य परंपरा आणि सार्वजनिक कार्यक्रम यांचाही विचार होतो.

काही वर्षी सन्मान राखीव ठेवला जातो. उदाहरणार्थ, २०१२ च्या वर्षासाठी सन्मान जाहीर झाला नाही.

राजा मानसिंह तोमर सन्मान

हा सन्मान संस्थांना दिला जातो. कला आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्था यासाठी पात्र असतात.

राजा मानसिंह तोमर हे ग्वालियरचे राजे होते. ते कलेचे आश्रयदाते मानले जातात.

२०२४ च्या वर्षासाठी साधना परमार्थिक संस्थान यांना हा सन्मान मिळाला. २०२५ च्या वर्षासाठी रागायन संस्थेला सन्मान मिळाला.

या दोन्ही सन्मानांना ५ लाख रुपये आणि सन्मान पट्टिका दिली जाते.

सन्मानाचा परिणाम

सन्मानामुळे कलाकाराच्या मैफलींची मागणी वाढते. तरुण कलाकारांना साधना करण्याची प्रेरणा मिळते.

समारोहामुळे ग्वालियरला दरवर्षी रसिकांची गर्दी होते. स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही त्याचा फायदा होतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६