स्वामी दयानंद सरस्वती

स्वामी दयानंद सरस्वती हे एकोणिसाव्या शतकातील थोर विचारवंत आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी १८७५ मध्ये आर्य समाजाची स्थापना केली. वेद हेच खऱ्या ज्ञानाचे मूळ आहे, असे त्यांचे मत होते. मूर्तिपूजा, कर्मकांड आणि पुरोहितीचे वर्चस्व यांना त्यांनी विरोध केला. जन्मावर आधारित जातिभेद त्यांना मान्य नव्हता. स्त्रीशिक्षणाचा आणि सर्वसामान्य शिक्षणाचा त्यांनी आग्रह धरला.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म	१२ फेब्रुवारी १८२४, टांकारा, गुजरात
मूळ नाव	मूलशंकर तिवारी
आई-वडील	यशोदाबाई आणि कर्षणजी लालजी तिवारी
गुरू	विरजानंद दंडीश, मथुरा
संस्था	आर्य समाज, स्थापना ७ एप्रिल १८७५, मुंबई
प्रमुख ग्रंथ	सत्यार्थ प्रकाश (१८७५)
निधन	३० ऑक्टोबर १८८३, अजमेर

आर्य समाजाच्या दहा तत्त्वांमध्ये एका ईश्वराची उपासना, वेदांचा अभ्यास आणि सर्वांशी प्रेमाने वागणे या गोष्टींचा समावेश होता. संस्थेचे ब्रीद 'कृण्वंतो विश्वमार्यम्' म्हणजे 'सगळ्या जगाला सज्जन बनवू' असे होते. या तत्त्वांनी पुढे पंजाब आणि उत्तर भारतातील अनेक सुधारणा आंदोलनांना दिशा दिली. आर्य समाजाच्या शाखा आज भारताबाहेरही कार्यरत आहेत.

बालपण आणि शंकेची सुरुवात

दयानंदांचा जन्म गुजरातमधील टांकारा या गावी एका ब्राह्मण कुटुंबात झाला. बालपणी त्यांचे नाव मूलशंकर होते. वडिलांनी त्यांना संस्कृत आणि धार्मिक विधींचे शिक्षण दिले. लहान वयातच त्यांना वेदोक्त मंत्र पाठ होते, असे चरित्रकार सांगतात.

शिवरात्रीच्या उपासनेत मूर्तीजवळ उंदीर फिरताना पाहून त्यांच्या मनात मूर्तिपूजेविषयी शंका निर्माण झाली, असे सांगितले जाते. या प्रसंगाने त्यांच्या मनातील प्रश्नांची सुरुवात झाली. पुढे बहिणीच्या मृत्यूनंतर त्यांची वैराग्याची वृत्ती वाढली.

वयाच्या एकविसाव्या वर्षी त्यांनी घर सोडले. सुमारे पंधरा वर्षे ते तीर्थक्षेत्रे आणि हिमालयात भटकत राहिले. या काळात त्यांनी अनेक साधूंशी चर्चा केली आणि स्वतःहून अभ्यास चालू ठेवला. भटकंतीत त्यांनी देशातील सामाजिक परिस्थिती जवळून पाहिली.

टांकारा येथील त्यांचे घर पिढ्यानपिढ्या धार्मिक विधी करणारे होते. घरात नित्य पूजा आणि व्रतांचे कार्यक्रम चालत असत. लहान मूलशंकर या सर्व विधींमध्ये मन लावून सहभागी होत असे.

पण प्रत्येक विधीमागील अर्थ त्यांना समजत नसे. मंत्र संस्कृतमध्ये होते आणि त्यांचा अर्थ सामान्य लोकांना माहीत नव्हता. या गोष्टीने त्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण केले.

गुरू आणि वेदांचा अभ्यास

पुढे मथुरेला ते विरजानंद दंडीश या अंध संन्याशाच्या शिष्य झाले. विरजानंदांनी त्यांना व्याकरण आणि वेदांचा अभ्यास घडवला. ते स्वतः पंडित होते आणि अनेक शिष्यांना शिकवत असत.

विरजानंदांनीच त्यांना वेदांकडे परत जाण्याचा उपदेश केला. त्यांनी आपल्या शिष्याचे नाव बदलून 'दयानंद' असे ठेवले, असेही सांगितले जाते. येथूनच त्यांच्या कार्याला खरी दिशा मिळाली.

गुरूंच्या आशीर्वादानंतर दयानंदांनी देशभर प्रवास सुरू केले. तेथे ते शास्त्रार्थ करीत आणि आपले विचार मांडत असत. या शास्त्रार्थांमुळे त्यांची कीर्ती वाढत गेली. अनेक ठिकाणी त्यांनी प्रतिस्पर्धी पंडितांशी खुली चर्चा केली.

विरजानंद हे स्वतः अंध होते, पण त्यांची स्मरणशक्ती तीव्र होती. ते वेदांचे अर्थ शिष्यांना तोंडी समजावून सांगत असत. दयानंदांनी त्यांच्याकडे सुमारे अडीच वर्षे अभ्यास केला, असे चरित्रात म्हटले आहे.

आर्य समाजाची स्थापना

१८७५ मध्ये मुंबईत आर्य समाजाची स्थापना झाली. त्यानंतर लाहोर येथेही संस्थेची शाखा सुरू झाली. संस्थेच्या कामाला पंजाबमध्ये विशेष पाठबळ मिळाले.

आर्य समाजाने मूर्तिपूजा, तीर्थयात्रा, पशुबळी आणि जातिभेद यांना विरोध केला. शुद्धी आंदोलनाद्वारे ज्यांनी धर्मांतर केले होते त्यांना परत आणण्याचाही प्रयत्न संस्थेने केला. या कार्यामुळे संस्थेचा विस्तार झपाट्याने झाला.

दयानंदांनी स्त्रियांच्या शिक्षणाचा पुरस्कार केला. मुलींसाठी वेगळ्या शाळा नको, तर दोघांना समान शिक्षण मिळावे, असे ते म्हणत. जात जन्माने नव्हे तर गुणाने ठरते, ही त्यांची भूमिका होती. यामुळे पुरोहित वर्गातील काही लोक त्यांचे कट्टर विरोधक झाले.

आर्य समाजाच्या कार्यात शुद्धी आंदोलनाचा मोठा वाटा होता. या आंदोलनातून अनेकांना पुन्हा हिंदू धर्मात प्रवेश मिळाला. पुढे स्वामी श्रद्धानंदांनी या कामाला मोठी गती दिली.

सत्यार्थ प्रकाश आणि विचार

सत्यार्थ प्रकाश हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. तो मूळ हिंदीत १८७५ मध्ये प्रसिद्ध झाला आणि नंतर सुधारित आवृत्ती आली. या ग्रंथात ईश्वर, धर्म, समाज आणि शिक्षण यांविषयीचे विचार मांडले आहेत.

ग्रंथाच्या शेवटच्या भागात विविध धर्मांची तुलनात्मक चिकित्सा केली आहे. हिंदी भाषेत विज्ञान आणि धर्म यांचा संबंध समजावून सांगण्याचा हा प्रयत्न होता. लेखन सोप्या शैलीत आहे, म्हणून सामान्य वाचकही तो वाचू शकतो.

या पुस्तकाचे पुढे अनेक भारतीय आणि परदेशी भाषांत भाषांतर झाले. दयानंदांनी वेदांवर भाष्येही लिहिली, पण ती अपूर्ण राहिली. त्यांनी धार्मिक विधींवरही स्वतंत्र पुस्तके लिहिली.

ग्रंथाची भाषा हिंदी असल्यामुळे उत्तर भारतात त्याचा मोठा प्रभाव पडला. अनेक तरुणांनी हा ग्रंथ वाचून आपली भूमिका बदलली. काहींनी तर या ग्रंथाचा आधार घेऊन समाजकार्य सुरू केले.

शिक्षणाचा प्रसार

आर्य समाजाने अँग्लो-वैदिक शाळांची मालिका सुरू केली. या शाळांमध्ये वेदांचे ज्ञान आणि आधुनिक इंग्रजी शिक्षण अशी दोन्ही अभ्यासक्रमात होती. पुढे डी.ए.व्ही. शाळा आणि महाविद्यालये याच परंपरेतून उभी राहिली.

दयानंदांनी स्त्रियांना वेद वाचण्याचा अधिकार असल्याचे स्पष्टपणे सांगितले. हिंदी आणि प्रादेशिक भाषांमधून शिक्षण द्यावे, असाही त्यांचा आग्रह होता. स्वदेशी वस्तूंचा वापर आणि स्वदेशी भाषेचा आदर यांवरही त्यांनी भर दिला.

त्यांच्या भाषणांमुळे पंजाब, महाराष्ट्र आणि उत्तर प्रदेशात अनेक तरुण सुधारणेकडे वळले. गुरुकुलांमध्ये आधुनिक विषयही शिकवावेत, असे त्यांना वाटत होते. या विचारातूनच पुढील काळातील शिक्षणसंस्था घडल्या.

गुरुकुलांमध्ये विद्यार्थ्यांना स्वावलंबन शिकवावे, असे दयानंदांचे मत होते. शिक्षण फक्त नोकरीसाठी नसावे, तर चारित्र्य घडवण्यासाठी असावे, असे ते सांगत. ही विचारसरणी आजही अनेक संस्थांमध्ये दिसते.

निधन आणि वारसा

१८८३ मध्ये जोधपूरच्या महाराजांच्या निमंत्रणावर ते तेथे गेले. तेथे त्यांच्या अन्नात काच मिसळली गेल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. प्रकृती बिघडल्यावर त्यांना अजमेरला नेण्यात आले.

तेथे ३० ऑक्टोबर १८८३ रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतरही आर्य समाजाचे कार्य थांबले नाही. संस्थेची धुरा पुढील कार्यकर्त्यांनी सांभाळली.

दयानंदांच्या विचारांचा प्रभाव पुढील अनेक नेत्यांवर दिसतो. स्वामी श्रद्धानंद, लाला लजपत राय आणि महात्मा हंसराज यांसारखे कार्यकर्ते आर्य समाजातून घडले. भारताचे माजी राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांनी त्यांना आधुनिक भारताच्या घडणाऱ्यांपैकी एक म्हटले आहे.

दयानंदांनी लिहिलेली पत्रे आणि व्याख्याने पुढे संकलित स्वरूपात प्रकाशित झाली. त्यांच्या कार्याची आठवण म्हणून दरवर्षी शिक्षण आणि सुधारणेच्या क्षेत्रात कार्य करणाऱ्यांना पुरस्कार दिले जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६