लाला लजपत राय

लाला लजपत राय हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख नेते होते. त्यांचा जन्म २८ जानेवारी १८६५ रोजी पंजाबमधील धुडिके येथे झाला. त्यांना पंजाब केसरी असे संबोधले जात असे. लाल, बाल आणि पाल या त्रयीत त्यांचा समावेश होतो. १९२८ मध्ये सायमन कमिशनविरोधातील आंदोलनात लाठीमारात ते जखमी झाले. १७ नोव्हेंबर १९२८ रोजी लाहोर येथे त्यांचे निधन झाले.

माहिती

त्यांना पंजाबमधील लोकांचा मोठा पाठिंबा होता. त्यांची वक्तृत्वशैली तीव्र आणि स्पष्ट होती. शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी आयुष्यभर काम केले.

त्यांच्या निधनानंतर पंजाबमध्ये मोठ्या प्रमाणात शोक व्यक्त झाला. त्यांच्या मृत्यूचा सूड घेण्याचा निर्णय काही क्रांतिकारकांनी घेतला.

सुरुवातीचे जीवन

पंजाबमधील धुडिके या गावी त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे कुटुंब शेती आणि व्यापाराशी जोडलेले होते. सुरुवातीचे शिक्षण गावातच झाले.

पुढे ते लाहोरला गेले आणि तेथे कायद्याचे शिक्षण घेतले. पदवी घेतल्यावर त्यांनी लाहोर येथे वकिली सुरू केली. वकिलीतून मिळणारा पैसा त्यांनी सामाजिक कामांसाठी वापरला.

१८८१ मध्ये ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या संपर्कात आले. त्या वेळी त्यांचे वय फार कमी होते. पुढे ते पंजाबमधील काँग्रेसचे प्रमुख चेहरा बनले.

आर्य समाज आणि शिक्षणकार्य

ते स्वामी दयानंद सरस्वती यांच्या विचारांच्या प्रभावात आले. आर्य समाजाच्या कामात त्यांनी सक्रिय भाग घेतला. समाजसुधारणा आणि शिक्षण ही त्यांची दोन प्रमुख कार्यक्षेत्रे होती.

१८८५ मध्ये लाहोर येथे दयानंद अँग्लो-व्हेडिक शाळेची स्थापना झाली. या संस्थेच्या उभारणीत त्यांचा मोठा वाटा होता. पुढे या संस्थेच्या अनेक शाळा आणि महाविद्यालये देशभर उभी राहिली.

१८९४ मध्ये पंजाब नॅशनल बँकेच्या स्थापनेतही त्यांचा सहभाग होता. भारतीय भांडवलाने बँक उभी करण्याचा हा प्रयत्न होता. या कामातून त्यांच्या आर्थिक स्वावलंबनाच्या विचाराची झलक मिळते.

स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रवेश

१९०५ च्या बंगालच्या फाळणीविरोधात देशभर आंदोलन झाले. या काळात स्वदेशी आंदोलनाला त्यांनी पाठिंबा दिला. पंजाबमध्ये या आंदोलनाचे नेतृत्व त्यांनी केले.

१९०७ मध्ये ब्रिटिश सरकारने त्यांना अटक केली आणि मंडाले येथे स्थलांतरित केले. तेथे सहा महिने त्यांना ठेवण्यात आले. या कारवाईमुळे त्यांची लोकप्रियता आणखी वाढली.

१९१४ मध्ये ते अमेरिकेला गेले. तेथे त्यांनी भारतीयांना संघटित करण्याचा प्रयत्न केला. १९१७ मध्ये त्यांनी इंडिया होम रूल लीग ऑफ अमेरिकेची स्थापना केली.

परदेशातील वास्तव

अमेरिकेत असताना त्यांनी भारताच्या प्रश्नांवर लेखन केले. अमेरिकेतील वृत्तपत्रांतून त्यांचे लेख प्रकाशित होत. भारतीय स्वातंत्र्याचा प्रश्न आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मांडण्याचा हा प्रयत्न होता.

१९१९ मध्ये ते भारतात परतले. परतीच्या प्रवासात त्यांनी अनेक देशांना भेटी दिल्या. भारतात आल्यावर त्यांनी काँग्रेसच्या कामात पुन्हा भाग घेतला.

१९२० च्या असहकार आंदोलनात त्यांनी सहभाग नोंदवला. पंजाबमध्ये आंदोलनाला गती देण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती.

पंजाबचे नेतृत्व

१९२० च्या दशकात ते पंजाबमधील सर्वात प्रभावी नेते होते. काँग्रेसच्या अनेक अधिवेशनांत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९२० मध्ये ते काँग्रेसच्या अध्यक्षपदीही निवडले गेले होते.

ते केंद्रीय विधान मंडळाचे सदस्यही होते. तेथे त्यांनी भारतीयांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. अनेक वेळा त्यांनी सरकारच्या धोरणांवर तीव्र टीका केली.

त्यांनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवरही काम केले. पंजाबमधील शेतकरी चळवळींशी त्यांचा संबंध होता. जमीनदारी व्यवस्थेविरोधात त्यांनी आवाज उठवला.

सायमन कमिशनविरोधातील लढा

१९२८ मध्ये ब्रिटिश सरकारने सायमन कमिशन नेमले. या आयोगात एकही भारतीय सदस्य नव्हता. त्यामुळे देशभर विरोध झाला.

३० ऑक्टोबर १९२८ रोजी लाहोरमध्ये या आयोगाविरोधात मोर्चा काढण्यात आला. मोर्चाचे नेतृत्व लजपत राय यांनी केले. पोलिसांनी लाठीमार केला आणि ते जखमी झाले.

जखमी अवस्थेतही त्यांनी त्या दिवशी संध्याकाळी सभेला संबोधित केले. काही दिवसांनंतर त्यांची प्रकृती बिघडत गेली. १७ नोव्हेंबर १९२८ रोजी त्यांचे निधन झाले.

लेखन आणि विचार

त्यांनी अनेक पुस्तके आणि लेख लिहिले. यंग इंडिया हे त्यांचे पुस्तक चर्चेत राहिले. अमेरिकेवरील त्यांचे पुस्तकही प्रकाशित झाले.

त्यांच्या लेखनात शिक्षण, अर्थकारण आणि समाजसुधारणा या विषयांचा समावेश होता. साधी भाषा आणि स्पष्ट मांडणी ही त्यांची शैली होती.

ते स्वातंत्र्यासाठी संयमी मार्गाचे समर्थक होते, पण त्याचवेळी तीव्र भूमिका घेत. या दोन्ही बाजूंमुळे त्यांची वेगळी ओळख तयार झाली.

वारसा

त्यांच्या निधनानंतर भगतसिंग आणि सहकाऱ्यांनी बदला घेण्याचा निर्णय घेतला. डिसेंबर १९२८ मध्ये लाहोरमध्ये एका पोलीस अधिकाऱ्यावर हल्ला झाला. या घटनेने क्रांतिकारी चळवळीचा नवा टप्पा सुरू झाला.

पंजाबमध्ये त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था आहेत. लाहोर आणि धुडिके येथे त्यांची स्मृतिस्थळे आहेत. त्यांच्या नावाने राष्ट्रीय शिक्षण संस्थाही चालवल्या जातात.

विचार आणि साहित्य

लजपत राय यांनी शिक्षणाचा प्रसार हा स्वातंत्र्याचा पाया मानला. त्यांच्या मते प्रत्येक गावात शाळा असावी. डीएव्ही संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी हा विचार प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न केला. आजही या संस्थेच्या अनेक शाळा चालू आहेत.

त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आणि देश-परदेशांतील नियतकालिकांतून लेखन केले. त्यांच्या लेखनात इतिहास, अर्थकारण आणि राजकारण या विषयांचा समावेश होता. साधी आणि स्पष्ट भाषा हे त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य होते.

स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांची भूमिका संयम आणि आत्मविश्वास यांवर आधारित होती. ते सुधारणांवर जास्त भर देत. त्याचवेळी ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायावर तीव्र टीका करत. या दोन्ही बाजूंमुळे त्यांची वेगळी ओळख तयार झाली.

त्यांच्या निधनानंतर पंजाबमध्ये अनेक स्मृतिसभा झाल्या. त्या काळातील वृत्तपत्रांनी त्यांच्या कार्याचा गौरव केला. त्यांचे नाव स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रेरणास्थान म्हणून घेतले जाते.

संदर्भ

1. Britannica — Lala Lajpat Rai
2. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
3. पंजाब सरकार
4. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
5. लाला लजपत राय राष्ट्रीय वैद्यकीय महाविद्यालय

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६