सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर

सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर हे भारतीय वंशाचे अमेरिकी खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ होते. तारे आणि त्यांची उत्क्रांती या विषयावरील सैद्धांतिक संशोधनासाठी त्यांना १९८३ चा भौतिकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार देण्यात आला. श्वेत बटू ताऱ्याचे जास्तीत जास्त वस्तुमान सांगणारी चंद्रशेखर मर्यादा ही त्यांची सर्वात प्रसिद्ध कामगिरी आहे.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. नोबेल पुरस्कार विल्यम फाउलर यांच्यासोबत विभागून मिळाला.

बालपण आणि शिक्षण

सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर यांचा जन्म १९ ऑक्टोबर १९१० रोजी लाहोर येथे झाला. त्यांचे वडील चंद्रशेखर सुब्रमण्य अय्यर हे सरकारी अधिकारी होते आणि भौतिकशास्त्राचे नोबेल विजेते सी. व्ही. रमण हे त्यांचे चुलते होते.

त्यांनी मद्रास विद्यापीठातून भौतिकशास्त्रात पदवी घेतली आणि १९३० मध्ये इंग्लंडला जाण्यासाठी जहाजावर असतानाच आपली प्रसिद्ध गणना केली. केंब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजमध्ये राल्फ फाउलर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी १९३३ मध्ये पीएच.डी. पदवी मिळवली.

संशोधन क्षेत्र

वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी त्यांनी दाखवून दिले की श्वेत बटू ताऱ्याचे वस्तुमान एका विशिष्ट मर्यादेपेक्षा जास्त असू शकत नाही. ही मर्यादा सुमारे १.४४ सूर्यवस्तुमानाइतकी आहे. यापुढील वस्तुमानाचा तारा कोसळून न्यूट्रॉन तारा किंवा कृष्णविवर तयार होते.

पुढील आयुष्यात त्यांनी तारांची रचना, तारांची गतिकी, उष्णता विकिरणाचा सिद्धांत, द्रवगतिक व चुंबकीय स्थिरता, दीर्घवृत्तीय आकृत्यांचे समतोल आणि कृष्णविवरांचे गणितीय सिद्धांत या विषयांवर काम केले. प्रत्येक विषयावर त्यांनी एक प्रमाणभूत ग्रंथ लिहिला.

प्रमुख कामगिरी

१९३७ मध्ये ते शिकागो विद्यापीठाच्या यर्केस वेधशाळेत रुजू झाले आणि आयुष्यभर तिथेच संशोधन करत राहिले. त्यांनी अनेक विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केले आणि अनेक पिढ्यांतील खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ घडवले.

त्यांच्या नावाने अमेरिकेच्या चंद्र एक्स-किरण वेधशाळेचे (Chandra X-ray Observatory) नाव ठेवण्यात आले आहे. १९५३ मध्ये ते अमेरिकी नागरिक झाले.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९४४ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले. १९५२ मध्ये ब्रूस पदक, १९६२ मध्ये रॉयल पदक, १९६६ मध्ये अमेरिकेचे राष्ट्रीय विज्ञान पदक आणि १९८४ मध्ये कॉपली पदक त्यांना मिळाले. १९६८ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मविभूषण देऊन सन्मानित केले.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

चंद्रशेखर यांनी भारतीय विज्ञान परंपरेचा आंतरराष्ट्रीय दर्जा उंचावला. त्यांचे ग्रंथ आजही जगभरातील विद्यापीठांत अभ्यासले जातात. भारतातील अनेक खगोलभौतिकशास्त्रज्ञांसाठी त्यांचे कार्य प्रेरणास्थान आहे.

संदर्भ

1. Subrahmanyan Chandrasekhar — English Wikipedia
2. नोबेल पुरस्कार — अधिकृत संकेतस्थळ
3. Indian Academy of Sciences

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६