स्मिता पाटील

स्मिता पाटील या मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात गुणी अभिनेत्रींपैकी एक होत्या. त्यांचा जन्म १७ ऑक्टोबर १९५५ रोजी पुणे येथे झाला. १९७० च्या दशकातील समांतर चित्रपट चळवळीतील त्या आघाडीची अभिनेत्री होत्या आणि त्यांनी ऐंशीहून अधिक चित्रपटांत काम केले. दोन वेळा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळवलेल्या पाटील यांची कारकीर्द केवळ अकरा वर्षांची होती.

माहिती

तक्त्यातील वर्षे चित्रपटांच्या प्रदर्शनाची आहेत. त्यांचे काही चित्रपट त्यांच्या निधनानंतर प्रदर्शित झाले.

सुरुवातीचे जीवन

स्मिता पाटील यांचे वडील शिवाजीराव गिरधर पाटील हे राजकारणी होते आणि आई विद्याताई पाटील सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. त्यांचे कुटुंब खानदेशातील शिरपूर येथील होते आणि त्यांचे संगोपन पुणे व मुंबईत झाले.

त्यांनी पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयात शिक्षण घेतले आणि पुढे मुंबईत दूरचित्रवाणीवर मराठी बातम्यांचे वाचन केले. महाविद्यालयीन जीवनात त्यांनी नाटकांतून अभिनयाची सुरुवात केली.

चित्रपट कारकीर्द

दूरचित्रवाणीवर बातम्या वाचत असताना दिग्दर्शक श्याम बेनेगल यांनी त्यांना पाहिले आणि १९७५ मध्ये चरणदास चोर या चित्रपटातून त्यांचे पदार्पण करून दिले. त्याच वर्षी निशांत चित्रपटातही त्या दिसल्या.

१९७६ मध्ये मंथन आणि १९७७ मध्ये भूमिका या चित्रपटांनी त्यांना कलात्मक चित्रपटांतील आघाडीची अभिनेत्री बनवले. १९८० च्या दशकात त्यांनी व्यावसायिक चित्रपटांतही काम केले.

प्रमुख चित्रपट

भूमिका (१९७७) मध्ये त्यांनी रंगभूमीवरील अभिनेत्रीची भूमिका केली आणि पहिला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळवला. जैत रे जैत (१९७७) मध्ये त्यांनी आदिवासी स्त्रीची भूमिका केली आणि या चित्रपटासाठी त्यांना फिल्मफेअर मराठी पुरस्कार मिळाला.

उंबरठा (१९८२) मध्ये त्यांनी महिला कारागृहाच्या अधीक्षकाची भूमिका केली. चक्र (१९८१) साठी त्यांना दुसरा राष्ट्रीय पुरस्कार आणि फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. मिर्च मसाला (१९८७) मध्ये त्यांनी गावातील स्त्रीची भूमिका केली.

अभिनयाची शैली

स्मिता पाटील यांचा अभिनय तीव्र आणि वास्तववादी होता. त्यांनी स्त्रियांच्या आंतरिक संघर्षाला पडद्यावर प्रामाणिकपणे मांडले. पारंपरिक स्त्रीपात्रांच्या प्रतिमेला छेद देणाऱ्या भूमिका त्यांनी निवडल्या.

ते स्त्रीवादी विचारांच्या होत्या आणि महिलांच्या प्रश्नांवर काम करणाऱ्या संस्थेशी जोडल्या गेल्या होत्या. यामुळे त्यांच्या भूमिका निवडण्याची पद्धतही घडली.

पुरस्कार आणि सन्मान

भूमिका आणि चक्र या चित्रपटांसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. भारत सरकारने १९८५ मध्ये त्यांना पद्मश्री देऊन गौरवले.

वारसा

१९८६ मध्ये त्यांनी अभिनेते राज बब्बर यांच्याशी विवाह केला आणि त्याच वर्षी त्यांना मुलगा झाला. १३ डिसेंबर १९८६ रोजी प्रसूतीनंतरच्या गुंतागुंतीमुळे मुंबईत त्यांचे निधन झाले.

त्यांचा मुलगा प्रतीक बब्बर हा अभिनेता आहे. समांतर चित्रपट चळवळीतील त्यांचे योगदान आणि स्त्रीपात्रांविषयीचा दृष्टिकोन यांमुळे त्यांचा वारसा टिकून आहे.

संदर्भ

1. स्मिता पाटील — मराठी विकिपीडिया
2. Smita Patil — English Wikipedia
3. Bhumika (film) — English Wikipedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६