अजिंक्यतारा किल्ला

अजिंक्यतारा किल्ला सातारा शहराजवळ आहे. सातारा शहराला वेढणाऱ्या सात डोंगरांपैकी एका डोंगरावर तो वसलेला आहे. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे १,००० मीटर आहे. काही स्रोतांमध्ये ती ३,३०० फूट इतकी सांगितली जाते. सातारा शहराच्या मध्यभागापासून तो सुमारे चार किलोमीटर अंतरावर आहे. किल्ल्याला सप्तर्षीगड असेही म्हणतात. तो मराठ्यांची चौथी राजधानी मानला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	सातारा
तालुका	सातारा
उंची	सुमारे १,००० मीटर
इतर नावे	सप्तर्षीगड, सातारचा किल्ला, आझमतारा
बांधकाम	सुमारे १२वे शतक
बांधणारे	शिलाहार राजा भोज
मुख्य दरवाजे	दोन
मुख्य मंदिरे	मंगलाई देवी, शंकर, हनुमान
पुण्यापासून अंतर	सुमारे ११० किलोमीटर
सध्याची स्थिती	तटबंदी अंशतः सुस्थित

किल्ल्याच्या दक्षिणोत्तर विस्ताराची लांबी सुमारे ६०० मीटर आहे. किल्ल्याभोवती चार मीटर उंच तटबंदी आहे. तटबंदीवर बुरुजांची रांग आहे.

नावाबद्दल

किल्ल्याचे मूळ नाव सातारगड किंवा सप्तर्षीगड होते. मोगलांच्या काळात त्याचे नाव आझमतारा ठेवले गेले. ते औरंगजेबाच्या मुलाच्या नावावरून पडले.

ताराबाईंनी किल्ला जिंकल्यावर त्याचे नाव अजिंक्यतारा ठेवले. अजिंक्य म्हणजे जिंकता न येणारा आणि तारा म्हणजे तारा. काही नोंदींनुसार हे नाव पुढे साहित्यिकांनी लोकप्रिय केले.

इतिहास

किल्ला शिलाहार घराण्याच्या राजा भोज याने बांधला असे सांगितले जाते. काही नोंदींनुसार तो बाराव्या शतकातील आहे. पुढे किल्ला बहमनी सत्तेकडे गेला.

पुढील काळात तो बिजापूरच्या आदिलशाहीकडे आला. सोळाव्या शतकात चांदबिबी यांना येथे कैदेत ठेवल्याचे सांगितले जाते. सतराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत किल्ल्याचा उपयोग तुरुंग म्हणून होत असे.

२७ जुलै १६७३ रोजी किल्ला शिवाजी महाराजांच्या ताब्यात आला. त्यावेळी किल्लेदार मानाजी साबळे-पाटील होते. त्यांनी औरंगजेबाचा मुलगा आझम याच्या हल्ल्याला तोंड दिले.

महाराजांनी काही काळ या किल्ल्यावर वास्तव्य केले. आजारपणामुळे त्यांना येथे विश्रांती घ्यावी लागली असे सांगितले जाते. पुढे १६९९ मध्ये औरंगजेबाने साताऱ्याला वेढा घातला.

१७०० मध्ये किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला. त्यांनी त्याचे नाव आझमतारा ठेवले. ताराबाईंनी तो पुन्हा जिंकून त्याचे नाव अजिंक्यतारा ठेवले.

१७०८ मध्ये शाहू महाराजांनी किल्ला ताब्यात घेतला. त्यांनी ताराबाईंना येथे कैदेत ठेवल्याचे सांगितले जाते. त्यानंतर किल्ला मराठ्यांच्याच ताब्यात राहिला.

दुसऱ्या शाहूंच्या निधनानंतर ११ फेब्रुवारी १८१८ रोजी किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. त्यानंतर तो सातारा संस्थानाच्या अखत्यारीत होता.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्यावर दोन मुख्य दरवाजे आहेत. मुख्य दरवाजा वायव्य कोपऱ्याजवळ आहे. तो उंच पुंजक्यांमुळे मजबूत केलेला आहे.

दुसरा दरवाजा आग्नेय कोपऱ्यात आहे. तो लहान असून दुय्यम प्रवेश म्हणून वापरला जात होता. दोन्ही दरवाजे दगडी बांधणीचे आहेत.

किल्ल्याची तटबंदी चार मीटर उंच आहे. तटबंदीवर बुरुज ठराविक अंतरावर बांधले आहेत. मंगलाई बुरुज सर्वात प्रसिद्ध मानला जातो.

किल्ल्यावर पाण्याच्या अनेक टाक्या आहेत. त्यामुळे उंचीवर असूनही पाण्याची कमतरता जाणवत नव्हती. काही टाक्या आजही वापरात आहेत.

तटबंदी व बुरुज

किल्ल्याभोवती चार मीटर उंच तटबंदी आहे. ती दगडी बांधणीची असून बुरुजांनी मजबूत केली आहे. तटबंदीवरून आजूबाजूच्या डोंगरांवर देखरेख ठेवता येते.

मंगलाई बुरुज हा किल्ल्याचा सर्वात प्रसिद्ध बुरुज आहे. १७०० मध्ये मोगलांनी सुरुंग लावून तो उडवला. त्यावेळी तटावरील काही मराठेही मारले गेले.

पुढे तटबंदीचा मोठा भाग कोसळला. त्याखाली अनेक मोगल सैनिक दबले गेले. या घटनेची नोंद इतिहासात आढळते.

किल्ल्याच्या उत्तरेस दोन दरवाजे आहेत. ते तटबंदीवरून प्रदक्षिणा करताना दिसतात. दरवाजांजवळ पाण्याचे तीन तलाव आहेत.

पाणी व सोयी

किल्ल्यावर मंदिरांजवळ आसरा मिळतो. पाण्याची सोय मात्र मर्यादित आहे. सातारा शहरात निवासाची चांगली सोय उपलब्ध आहे.

इतर रचना

किल्ल्यावर मंगलाई देवीचे मंदिर आहे. ते किल्ल्याचे मुख्य धार्मिक स्थळ आहे. मंदिराजवळ अनेक दगडी शिल्पे आढळतात.

किल्ल्यावर शंकराचे आणि हनुमानाचे मंदिर आहे. हनुमान मंदिर राहण्यासाठी उपयुक्त मानले जाते. तिथे पाण्याची सोय मात्र मर्यादित आहे.

ताराबाईंच्या निवासाचा राजवाडा किल्ल्यावर होता. तो आज भग्नावस्थेत आहे. त्याचे पायथे आणि कोठाराचे अवशेष दिसतात.

चढाई व पर्यटन

किल्ल्यापर्यंत थेट वाहन रस्ता गेलेला आहे. त्यामुळे चढाई करण्याची गरज नसते. पायी जाण्यासाठी वेगळ्या पायवाटाही आहेत.

किल्ल्यावरून सातारा शहराचे विहंगम दृश्य दिसते. पूर्वेस यवतेश्वराचे पठार दिसते. दक्षिणेस सह्याद्रीच्या रांगा दिसतात.

किल्ल्यावर संपूर्ण फेरी मारण्यास सुमारे दीड तास लागतो. किल्ल्यावर मुक्कामाची सोय मर्यादित आहे. सातारा शहरात निवासस्थाने उपलब्ध आहेत.

कसे पोहोचायचे

सातारा शहरातून किल्ल्यापर्यंत वाहनाने जाता येते. अंतर सुमारे चार किलोमीटर आहे. राजवाडा परिसरातून बस सेवा उपलब्ध आहे.

जवळचे रेल्वे स्थानक सातारा आहे. जवळचे विमानतळ पुणे आहे. पुण्या आणि मुंबईहून रस्त्याने प्रवास सोपा होतो.

जवळपासची स्थळे

सज्जनगड किल्ला सुमारे १६ किलोमीटर अंतरावर आहे. प्रतापगड किल्ला महाबळेश्वरजवळ आहे. यवतेश्वर मंदिर आणि पठार जवळ आहे.

सातारा शहरात अनेक जुनी मंदिरे आहेत. कास पठार आणि ठोसेघर धबधबा परिसरात आहेत.

परिसर व दृश्य

किल्ल्यावरून सातारा शहराचे संपूर्ण दृश्य दिसते. तिथे चंदन-वंदन आणि कल्याणगड हे किल्ले दिसतात.

उत्तरेस सज्जनगड आणि जरंडेश्वराचा परिसर दिसतो. स्पष्ट हवामानात दूरची गावेही दिसतात.

किल्ल्याचा परिसर बामणोली रांगेवर आहे. ती रांग प्रतापगडापासून सुरू होते. त्यामुळे किल्ल्याचे स्थान लष्करी दृष्टीने महत्त्वाचे होते.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी थेट रस्ता असल्याने वृद्ध आणि लहान मुलांनाही भेट देता येते. पायी जाण्यासाठी वेगळ्या पायवाटा उपलब्ध आहेत. सकाळच्या वेळी गर्दी कमी असते.

सध्याची स्थिती

किल्ल्याची तटबंदी अंशतः सुस्थितीत आहे. मंदिरे आणि दरवाजे बरेचसे टिकून आहेत. काही इमारती भग्नावस्थेत आहेत.

किल्ल्यावर दूरचित्रवाणीचे टॉवर उभारले आहेत. त्यामुळे किल्ल्याचे मूळ स्वरूप काही प्रमाणात बदलले आहे. संवर्धनासाठी नियमित देखभाल आवश्यक आहे.

देखभाल

किल्ल्याच्या तटबंदीची डागडुजी अधूनमधीर केली जाते. दूरचित्रवाणीच्या टॉवरमुळे परिसर बदलला आहे. मूळ स्वरूप टिकवण्यासाठी नियोजन आवश्यक आहे.

पर्यटन हंगाम व काळजी

नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी हवामान थंड असते. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. तटबंदीवर आणि कड्याजवळ सावधगिरी बाळगावी.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६