कराड तालुका

कराड तालुका हा महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील एक प्रमुख तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय कराड येथे आहे। कृष्णा आणि कोयना नद्यांच्या संगमावर वसलेल्या कराडची ओळख धार्मिक, शैक्षणिक व कृषी केंद्र अशी आहे।

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	कराड
जिल्हा	सातारा
विभाग	पुणे विभाग
लोकसंख्या (२०११)	सुमारे ५,००,०००
प्रमुख पिके	ऊस, भात, गहू, ज्वारी, हळद
प्रमुख नद्या	कृष्णा, कोयना
प्रमुख गावे	मसूर, उंब्रज, कोयनानगर
जवळचे शहर	सातारा, सांगली, कोल्हापूर

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। तालुक्यातील लोकसंख्या मुख्यतः नदीखोऱ्यातील गावांमध्ये केंद्रित आहे।

नावाची व्युत्पत्ती

कराडचा प्राचीन उल्लेख करहाटक या नावाने आढळतो। कालांतराने त्याचे रूपांतर कराड या नावात झाले असे मानले जाते।

काही अभ्यासक करवीर किंवा हाताच्या आकाराशी संबंध जोडतात, मात्र याविषयी एकमत नाही।

इतिहास

कराडचा परिसर प्राचीन काळापासून व्यापार व धार्मिक केंद्र होता। आगाशिव परिसरातील लेण्या व जुनी मंदिरे या भागाच्या प्राचीनत्वाची साक्ष देतात।

मराठा काळात कराड हे महत्त्वाचे नगर होते। आधुनिक काळात यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म कराड येथे झाला आणि त्यांनी या भागाच्या शैक्षणिक व सामाजिक विकासात मोठा वाटा उचलला।

कराडच्या परिसरात अनेक जुनी मंदिरे व घाट आहेत। नदीकाठच्या या वास्तूंमध्ये पेशवाईच्या काळातील बांधकामाचे नमुने दिसतात।

स्वातंत्र्यानंतर कराडमध्ये अनेक शैक्षणिक संस्था स्थापन झाल्या। त्यामुळे परिसरातील विद्यार्थ्यांना घराजवळ शिक्षण घेणे शक्य झाले।

भूगोल

तालुका कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात वसला आहे। कोयना नदी कराडजवळ कृष्णेला मिळते आणि त्या संगमाला प्रीतिसंगम असे म्हटले जाते।

पश्चिमेकडे डोंगर व वनक्षेत्र असून पूर्वेकडे सपाट शेतीची मैदाने आहेत। कोयना नगर परिसरात कोयना धरणामुळे मोठे जलाशय तयार झाले आहे।

कोयना धरणामुळे या भागात वीजनिर्मिती व सिंचन दोन्ही साध्य होते। धरणाच्या पाणलोटातील वनक्षेत्रामुळे परिसर हिरवागार राहतो।

तालुक्याच्या पश्चिमेकडील डोंगराळ भागात वनक्षेत्र व धबधबे आहेत। पूर्वेकडील मैदानी भागात शेती घनदाट होते।

लोकसंख्या

कराड शहर हे तालुक्यातील सर्वात मोठे शहरी केंद्र आहे। शहरात व्यापार, शिक्षण व आरोग्य सेवा चांगल्या प्रकारे विकसित आहेत।

ग्रामीण भागातील लोकसंख्या शेती व दुग्धव्यवसायावर अवलंबून आहे। ऊस तोडणीसाठी हंगामी मजुरांची मोठी गर्दी होते।

शहरातील लोकसंख्या वाढल्यामुळे नवीन वसाहती उभारल्या जात आहेत। ग्रामीण भागातील कुटुंबे शेतीसोबत दुग्धव्यवसाय करतात।

शहरातील वाढत्या वस्तीमुळे पाणीपुरवठा व कचरा व्यवस्थापन हे महत्त्वाचे प्रश्न बनले आहेत। नगरपालिका या सेवा राबवते।

अर्थव्यवस्था

कृष्णा व कोयना नद्यांच्या पाण्यामुळे येथे ऊस शेती मोठ्या प्रमाणात होते। साखर कारखाने व गूळ उत्पादन हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत।

भात, गहू, ज्वारी आणि हळद ही इतर महत्त्वाची पिके आहेत। कराडची बाजारपेठ जवळपासच्या तालुक्यांसाठीही महत्त्वाची आहे।

कराडची बाजारपेठ भात, हळद व गुळासाठी परिसरात ओळखली जाते। दुग्ध व्यवसायातूनही अनेक कुटुंबांना नियमित उत्पन्न मिळते।

धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्थळे

प्रीतिसंगमावर जुनी मंदिरे व घाट आहेत। येथे भरपूर भाविक स्नानासाठी व दर्शनासाठी येतात।

कराड हे साताऱ्याच्या शैक्षणिक व सांस्कृतिक जीवनाचे केंद्र आहे। येथे अनेक महाविद्यालये, वाचनालये व सांस्कृतिक संस्था आहेत।

गणेशोत्सव व नवरात्रात कराड शहरात मोठ्या उत्साहात कार्यक्रम होतात। नदीकाठचे घाट सणासुदीला भाविकांनी भरतात।

वाहतूक आणि शिक्षण

कराड हे पुणे-बंगळुरू महामार्गावरील महत्त्वाचे स्थानक आहे। रेल्वेमार्गानेही कराड पुणे व कोल्हापूरशी जोडलेले आहे।

शाळा, महाविद्यालये, अभियांत्रिकी व वैद्यकीय शिक्षणाच्या संस्था यांमुळे कराडकडे परिसरातील विद्यार्थी शिक्षणासाठी येतात।

कराड येथून जवळपासच्या सर्व तालुक्यांना रस्ते जोडलेले आहेत। शहरात वाहनांची वर्दळ वाढल्याने पार्किंग व रस्ते रुंदीकरणाची गरज निर्माण झाली आहे।

महामार्गावरील वाहतुकीची कोंडी कमी करण्यासाठी बाह्यवळण रस्त्याची कामे हाती घेण्यात आली आहेत। शहरात सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढत आहे।

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६