आर. के. नारायण

रासिपुरम कृष्णस्वामी नारायणस्वामी हे आर. के. नारायण या नावाने प्रसिद्ध झालेले भारतीय इंग्रजी लेखक होते. त्यांच्या बहुतेक कथा मालगुडी या काल्पनिक दक्षिण भारतीय नगरात घडतात. साध्या माणसांचे जीवन त्यांनी सोप्या आणि विनोदी शैलीत रंगवले. १९३५ मध्ये त्यांची पहिली कादंबरी प्रकाशित झाली. २००१ मध्ये वयाच्या चौऱ्याण्णवाव्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

माहिती

या तक्त्यातील तपशील त्यांच्या साठ वर्षांच्या लेखनकारकिर्दीकडे लक्ष वेधतात. त्यांनी कादंबऱ्या, कथासंग्रह, प्रवासवर्णने आणि पौराणिक कथांची पुनर्रचना असे विविध प्रकार हाताळले.

त्यांचे बंधू आर. के. लक्ष्मण हे प्रसिद्ध व्यंगचित्रकार होते. दोघांनीही साध्या, स्पष्ट रेषांत भारतीय जीवन टिपले.

बालपण आणि शिक्षण

नारायण यांचा जन्म १० ऑक्टोबर १९०६ रोजी मद्रास येथे झाला. त्यांचे वडील शाळेचे मुख्याध्यापक होते. नोकरीच्या बदल्यांमुळे बालपणाचा बराच काळ ते आजीकडे राहिले.

आजीकडे असताना मोर आणि माकड हे त्यांचे सवंगडी होते, असे ते स्वतःच्या आठवणींत लिहितात. लहानपणीच्या या अनुभवांनी त्यांच्या कथांना रंग दिला.

त्यांनी म्हैसूरच्या महाराजा महाविद्यालयातून पदवी घेतली. पुढे काही काळ शाळेत शिक्षक म्हणून काम केले.

लेखक होण्याचा निर्णय त्यांनी धाडसाने घेतला. त्या काळात लेखनातून उदरनिर्वाह होईल, अशी खात्री नव्हती.

मालगुडीची निर्मिती

१९३५ मध्ये 'स्वामी अँड फ्रेंड्स' प्रकाशित झाले. या कादंबरीत मालगुडी या काल्पनिक नगराची पहिली ओळख झाली.

हे पुस्तक प्रकाशित होण्यासाठी इंग्रज लेखक ग्रॅहम ग्रीन यांची मदत झाली. ग्रीन यांच्याशी त्यांची मैत्री पुढेही टिकून राहिली.

मालगुडी कोणत्याही एका खऱ्या गावाची प्रतिकृती नाही. तरीही ती भारतीय समाजाचे विश्वासार्ह चित्र देते, असे अभ्यासक म्हणतात.

पुढील कादंबऱ्यांत त्यांनी याच नगरातील नवनवे पात्र आणले. 'द बॅचलर ऑफ आर्ट्स', 'द डार्क रूम' आणि 'द इंग्लिश टीचर' या त्या काळातील महत्त्वाच्या कादंबऱ्या होत्या.

१९४२-४३ मध्ये 'मालगुडी डेज' हा कथासंग्रह प्रकाशित झाला. या कथांमधून त्यांची सोपी आणि बारकावे टिपणारी शैली दिसते.

'द गाइड' आणि पुढील लेखन

१९५८ मध्ये 'द गाइड' प्रकाशित झाले. गाईड रजूचे एका साध्या गाईडपासून ते संन्यासी बनण्याचे प्रवास यात रंगवले आहे.

या कादंबरीला १९६० मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. इंग्रजी भाषेसाठी दिला गेलेला हा पहिला अकादमी पुरस्कार होता.

याच कादंबरीवर आधारित हिंदी चित्रपटही बनला. त्या चित्रपटासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट कथेचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.

१९६१ मध्ये 'द मॅन-ईटर ऑफ मालगुडी' प्रकाशित झाले. १९८३ मध्ये 'अ टायगर फॉर मालगुडी' आले, ज्यात वाघाच्या नजरेतून कथा सांगितली आहे.

त्यांनी रामायण आणि महाभारताचीही सोपी इंग्रजी रूपांतरे लिहिली. आपल्या 'माय डेटलेस डायरी' या पुस्तकात त्यांनी प्रवासवर्णने मांडली.

१९८६ च्या सुमारास 'मालगुडी डेज' या दूरदर्शन मालिकेने त्यांच्या कथा घराघरांत पोहोचवल्या. या मालिकेमुळे त्यांची लोकप्रियता नव्या पिढीपर्यंत पोहोचली.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९६४ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. १९८० मध्ये रॉयल सोसायटी ऑफ लिटरेचरने त्यांना ए. सी. बेन्सन पदक दिले.

१९८९ मध्ये ते राज्यसभेचे सदस्य म्हणून नामनिर्देशित झाले. तेथे ते सहा वर्षे राहिले.

१९९४ मध्ये साहित्य अकादमीने त्यांना सर्वोच्च सन्मान म्हणजेच फेलोशिप दिली. २००० मध्ये त्यांना पद्मविभूषण प्रदान करण्यात आला.

ते अनेक वेळा साहित्याच्या नोबेल पुरस्कारासाठी नामांकित झाले, पण तो पुरस्कार त्यांना मिळाला नाही, असे अभ्यासक नमूद करतात.

त्यांनी रोज सुमारे १५०० शब्द लिहिण्याची सवय कधी सोडली नाही, असे त्यांच्या चरित्रकारांनी नोंदवले आहे.

मालगुडीचे स्वरूप

मालगुडी हे नगर कोणत्या राज्यात आहे, हे नारायण यांनी कधी स्पष्ट केले नाही. तरीही तेथील रस्ते, बाजार, नदी आणि शाळा यांचे वर्णन ओळखीचे वाटते.

या नगरातील पात्र साधी असतात. शिक्षक, दुकानदार, गाईड, पत्रकार आणि मुले अशा व्यक्तींभोवती कथा फिरतात.

त्यांच्या कथांतील विनोद सौम्य असतो. परिस्थितीवर हसणे आणि तिला स्वीकारणे, हा त्यांच्या लेखनाचा सूर आहे.

काही अभ्यासकांनी त्यांच्या कथांची तुलना गाय द मोपासाँच्या कथांशी केली आहे. कमी शब्दांत मोठी कथा सांगण्याची क्षमता यामागे आहे.

ब्रिटानिकाने त्यांची तुलना अमेरिकन लेखक विलियम फॉकनर यांच्याशीही केली आहे. दोघांनीही आपल्या प्रदेशातील अनुभवातून कथा उभ्या केल्या.

लेखनाची सुरुवात

त्यांनी पहिली कादंबरी लिहिताना अनेक प्रकाशकांकडे पाठवली. उत्तर न मिळाल्यावरही त्यांनी लेखन सोडले नाही.

ग्रॅहम ग्रीन यांनी हस्तलिखित वाचून प्रकाशकाकडे शिफारस केली. यामुळे 'स्वामी अँड फ्रेंड्स' प्रकाशित होऊ शकले.

१९४० मध्ये त्यांनी 'इंडियन थॉट' हे नियतकालिक सुरू केले. ते फार काळ चालले नाही.

पुढे त्यांनी स्वतःची प्रकाशन संस्था सुरू केली. या संस्थेचे काम आजही कुटुंबातील सदस्य सांभाळतात.

१९५३ मध्ये त्यांची पुस्तके अमेरिकेत प्रकाशित होऊ लागली. त्यानंतर त्यांचे वाचकवर्तुळ जगभर पसरले.

प्रमुख कादंबऱ्या

'द बॅचलर ऑफ आर्ट्स' (१९३७) मध्ये तरुणाच्या आयुष्यातील बदलाची कथा आहे. 'द डार्क रूम' (१९३८) मध्ये कौटुंबिक तणाव रंगवला आहे.

'द फायनान्शियल एक्सपर्ट' (१९५२) मध्ये पैशाभोवती फिरणाऱ्या माणसाची कथा आहे. 'वेटिंग फॉर द महात्मा' (१९५५) मध्ये स्वातंत्र्यचळवळीचा संदर्भ येतो.

१९८३ मध्ये 'अ टायगर फॉर मालगुडी' आले. १९८६ मध्ये 'टॉकटिव्ह मॅन' आणि १९९० मध्ये 'द वर्ल्ड ऑफ नागराज' प्रकाशित झाले.

कौटुंबिक जीवन

१९३४ मध्ये त्यांचा विवाह राजम यांच्याशी झाला. १९३९ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यावर नारायण पुन्हा विवाह केला नाही.

त्यांची कन्या हेमा यांच्याकडे त्यांनी आपल्या आठवणींत उल्लेख केला आहे. कुटुंबातील घटनांनी त्यांच्या लेखनावर परिणाम केला.

त्यांच्या घरातील दैनंदिन जीवन साधे होते. सकाळी लेखन आणि नंतर इतर कामे अशी त्यांची दिनचर्या होती.

संदर्भ

1. साहित्य अकादमी — पुरस्कार सूची
2. ब्रिटानिका — आर. के. नारायण
3. शिकागो विद्यापीठ प्रेस — आर. के. नारायण
4. इंडिया ऑनलाइन — आर. के. नारायण
5. विकिपीडिया — आर. के. नारायण

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६