गिझाचे पिरॅमिड

गिझाचे पिरॅमिड हे इजिप्तच्या कैरो शहराजवळील गिझा पठारावर उभे असलेले प्राचीन स्मारकसमूह आहेत. हे पिरॅमिड सुमारे साडेचार हजार वर्षांपूर्वी प्राचीन इजिप्तच्या राजांनी आपल्या स्मारक-समाधीसाठी बांधले. या समूहातील सर्वात मोठे पिरॅमिड राजा खुफूने बांधले असून ते जगातील सात आश्चर्यांपैकी आजही उभे असलेले एकमेव आश्चर्य आहे. गिझाच्या पठारावर खुफू, खफरे व मेनकौरे यांची तीन मोठी पिरॅमिड तसेच अनेक लहान पिरॅमिड व मंदिरे आहेत. पिरॅमिडसमोर कोरलेला महाकाय स्फिंक्स हे याच परिसराचे वैशिष्ट्य आहे. १९७९ मध्ये हा परिसर जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाला.

माहिती

खुफूचे पिरॅमिड म्हणजे गिझाच्या तीन पिरॅमिडांपैकी सर्वात मोठे व सर्वात जुने पिरॅमिड. त्याची मूळ उंची सुमारे १४६.६ मीटर होती, मात्र वरचा आच्छादन-थर गेल्याने आज ती सुमारे १३८.५ मीटर आहे. त्याचा पाया सुमारे २३० मीटर बाजूचा चौरस आहे. या पिरॅमिडच्या बांधकामासाठी सुमारे २३ लाख दगडी ठोकळे वापरल्याचा अंदाज आहे. या ठोकळ्यांचे सरासरी वजन सुमारे अडीच टन असून काही ठोकळे त्याहून बरेच जड आहेत.

तपशील	माहिती
ठिकाण	गिझा, कैरोजवळ, इजिप्त
बांधकामकाळ	सुमारे इ.स.पूर्व २५६०
खुफूच्या पिरॅमिडची मूळ उंची	सुमारे १४६.६ मीटर
आजची उंची	सुमारे १३८.५ मीटर
पायाची बाजू	सुमारे २३० मीटर
दगडी ठोकळे	सुमारे २३ लाख
जागतिक वारसा दर्जा	१९७९

पिरॅमिडचा आकार पाहुण्याला हळूहळू वर घेऊन जाणारा असतो. आत जाण्यासाठी अरुंद व उताराचा मार्ग असतो आणि तो काही ठिकाणी बंदिस्त दगडाने भरून ठेवला जात होता. खुफूच्या पिरॅमिडमध्ये राजाची कबर, राणीची कबर आणि मोठा दगडी सभागृह अशा वेगवेगळ्या जागा आहेत. या सभागृहाची छत जवळपास सपाट मोठ्या ग्रॅनाइट ठोकळ्यांनी बनवली आहे.

तीन पिरॅमिड व्यतिरिक्त पठारावर राणींच्या लहान पिरॅमिड, अधिकारी व पुजाऱ्यांच्या कबरी आणि दफन-मंदिरे आहेत. या सर्वांची रचना एका नियोजित आराखड्यानुसार केली गेली आहे. पिरॅमिडच्या पूर्वेला दरी-मंदिरे आणि पश्चिमेला सूर्यास्ताकडे जाणारा मार्ग आहे.

प्राचीन इजिप्त आणि पिरॅमिडचे युग

प्राचीन इजिप्तमध्ये राजाला देवाचा अवतार मानले जात होते. राजाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या शरीराचे जतन करून त्याला पिरॅमिडमध्ये पुरले जात होते. पिरॅमिडचा आकार सूर्यकिरणांच्या प्रतीकाशी जोडला जात होता. पुरातन राजवटीच्या काळात ही पद्धत शिखरावर पोहोचली.

सुरुवातीच्या काळात राजांसाठी सपाट छताच्या मातीच्या कबरी बांधल्या जात होत्या. हळूहळू पायऱ्यांच्या आकाराची पिरॅमिड आणि नंतर गुळगुळीत बाजूंची खरी पिरॅमिड बांधली जाऊ लागली. गिझाची पिरॅमिड या विकासाचे अंतिम व सर्वोच्च उदाहरण मानली जाते. त्यानंतरच्या काळात राजांनी पिरॅमिडचा आकार लहान केला आणि शेवटी खडकात कोरलेल्या कबरीकडे वळले.

खुफूचे पिरॅमिड

खुफू हा चौथ्या राजवंशातील राजा होता. त्याच्या कारकिर्दीत इजिप्तची शक्ती व संपत्ती शिखरावर होती. त्याने आपल्या पिरॅमिडसाठी गिझाचे पठार निवडले, कारण तेथे भरपूर चुनखडी उपलब्ध होती आणि जवळच नाईल नदी होती. नदीमार्गे दगड व साहित्य पोहोचवणे सोपे जात होते.

पिरॅमिडच्या आत राजाची दगडी कबर आणि तिच्याकडे जाणारे अरुंद मार्ग आहेत. पिरॅमिडच्या पूर्व बाजूला दरी-मंदिर व दक्षिणेला दुसरे मंदिर होते. पिरॅमिडच्या सर्व बाजू जवळपास अचूक उत्तर-दक्षिण-पूर्व-पश्चिम दिशांना रोखलेल्या आहेत. ही अचूकता प्राचीन इजिप्तच्या भूमिती व खगोलशास्त्राच्या ज्ञानाची साक्ष देते.

बांधणीच्या पद्धती

पिरॅमिडचे बांधकाम कसे झाले, यावर संशोधकांनी अनेक सिद्धांत मांडले आहेत. सर्वात मान्य सिद्धांतानुसार दगडी ठोकळे उतारावर ओढून वर नेले जात होते. काही संशोधकांनी सरळ उतार, तर काहींनी आत वळणारा उतार सुचवला आहे. अगदी वरचे ठोकळे हलवण्यासाठी लाकडी यंत्रे वापरल्याचेही मत आहे.

ठोकळे खोदण्यासाठी तांब्याची हत्यारे व दगडी हातोडे वापरली जात होती. मोठे ठोकळे बोटीने नाईल नदीमार्गे वाहून आणले जात होते. पिरॅमिडच्या बाहेरील बाजूस तुरा येथील पांढऱ्या चुनखडीचे गुळगुळीत आच्छादन होते, जे आता बहुतांश ठिकाणी शिल्लक नाही.

२०१३ मध्ये वाडी अल-जरफ येथे सापडलेल्या पॅपिरस नोंदींमध्ये चुनखडी वाहून नेण्याचा तपशील आढळला. या नोंदींमुळे बांधकामाच्या व्यवस्थापनाविषयी नवी माहिती मिळाली. संशोधकांनी गिझा येथे कामगारांच्या वसाहतीचे अवशेषही शोधले आहेत.

स्फिंक्स आणि परिसर

गिझाचा महाकाय स्फिंक्स हा एका खडकात कोरलेला सिंहाच्या शरीराचा व माणसाच्या तोंडाचा पुतळा आहे. त्याची लांबी सुमारे ७३ मीटर आणि उंची सुमारे २० मीटर आहे. तो खफरेच्या पिरॅमिडजवळच्या दरी-मंदिराशी संबंधित असल्याचे मानले जाते. अनेक शतकांत वाळूने झाकल्या गेलेल्या स्फिंक्सची अधूनमधून स्वच्छता केली जात होती.

स्फिंक्सचा एक भाग काळ्या दगडाने दुरुस्त केलेला दिसतो. त्याचे नाक कोसळल्याचे कारण निश्चित नाही. काही अभ्यासक स्थानिक लोकांच्या हस्तक्षेपाकडे बोट दाखवतात. आज स्फिंक्सवर हवामानाचा व वाळूचा परिणाम कमी करण्यासाठी उपाययोजना केल्या जात आहेत.

संशोधन आणि वाद

पिरॅमिडविषयी अनेक गैरसमज व अतिशयोक्त कल्पना रूढ आहेत. काही लोक त्यांची निर्मिती बाह्य शक्तींनी केल्याचा दावा करतात, मात्र पुरातत्त्वीय पुरावे अशा दाव्यांना आधार देत नाहीत. उत्खननात सापडलेली हत्यारे, कामगारांची वसाहत आणि अन्नपुरवठ्याच्या नोंदी स्थानिक कामगारांकडून झालेल्या बांधकामाची साक्ष देतात.

हेरोडोटसने आपल्या लिखाणात या बांधकामाचा उल्लेख केला आहे, मात्र त्याची आकडेवारी आजच्या पुराव्यांशी सर्वसाधारण जुळत नाही. आधुनिक संशोधकांनी गिझावर केलेल्या अभ्यासातून कामगारांची संख्या काही हजारांपासून सुमारे वीस हजारांपर्यंत असल्याचे अंदाज मांडले आहेत. पिरॅमिडच्या आतील रचनांचा अभ्यास करण्यासाठी आज अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो.

संवर्धन आणि पर्यटन

गिझाचा परिसर हवामान, प्रदूषण, भूजल पातळी व पर्यटकांच्या गर्दीमुळे धोक्यात आहे. कैरो शहराच्या वाढत्या विस्तारामुळे पठाराजवळ बांधकामे वाढली आहेत. पिरॅमिडच्या दगडांवर कोरण्याची प्रथा व कचरा यामुळेही समस्या निर्माण होते.

इजिप्त सरकारने परिसराच्या संवर्धनासाठी अनेक उपाययोजना केल्या आहेत. पर्यटकांसाठी स्वतंत्र मार्ग व प्रवेशद्वारे तयार केली आहेत. काही पिरॅमिडच्या आतील भागात भेट देण्यासाठी दररोज पर्यटकांची मर्यादा ठेवली जाते. संध्याकाळी पिरॅमिडवर केली जाणारी प्रकाशयोजना पर्यटकांमध्ये लोकप्रिय आहे. गिझा हे इजिप्तमधील सर्वात मोठे पर्यटन आकर्षण मानले जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६