प्रफुल्लचंद्र रे

प्रफुल्लचंद्र रे हे भारतीय रसायनशास्त्राचे जनक असे मानले जाणारे शास्त्रज्ञ होते. ते कोलकाता येथील प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये रसायनशास्त्राचे प्राध्यापक होते आणि त्यांनी भारतात स्वतंत्र संशोधन परंपरा उभी केली. १८९६ मध्ये त्यांनी मर्क्युरस नायट्राइट (mercurous nitrite) या स्थिर संयुगाचा शोध लावला. १९०१ मध्ये त्यांनी बंगाल केमिकल अँड फार्मास्युटिकल वर्क्स या भारतातील पहिल्या औषध कंपनीची स्थापना केली.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे त्यांच्या हयातीतील काळातील आहेत. कंपनीची नोंदणी १२ एप्रिल १९०१ रोजी बंगाल केमिकल अँड फार्मास्युटिकल वर्क्स या नावाने झाली.

बालपण आणि शिक्षण

प्रफुल्लचंद्र रे यांचा जन्म २ ऑगस्ट १८६१ रोजी बंगालमधील रारुली या गावी झाला. त्यांचे वडील हरिश्चंद्र रे हे छोटे जमीनदार होते आणि त्यांच्या घरी पुस्तकांचे मोठे संग्रह होते. वडिलांच्या या वाचनप्रेमामुळेच त्यांचा साहित्य आणि विज्ञान या दोन्हीकडे ओढा निर्माण झाला.

गावातील शाळेनंतर ते कोलकात्याला गेले आणि हेअर स्कूल तसेच मेट्रोपॉलिटन कॉलेजमध्ये शिकले. १८८२ मध्ये ते एडिनबरा विद्यापीठात गेले. तिथे त्यांनी १८८५ मध्ये बी.एस्सी. आणि १८८७ मध्ये डी.एस्सी. पदवी मिळवली. १८८९ मध्ये ते प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये रसायनशास्त्राचे सहायक प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले.

संशोधन क्षेत्र

त्यांच्या संशोधनाचे मुख्य क्षेत्र अकार्बनिक रसायनशास्त्र होते. नायट्राइट आणि हायपोनायट्राइट या संयुगांचा अभ्यास करताना १८९६ मध्ये त्यांना पिवळ्या स्फटिकांच्या स्वरूपात मर्क्युरस नायट्राइट मिळाला. तोपर्यंत हे संयुग अस्थिर आहे असे समजले जात होते. त्यांच्या या शोधाची दखल त्याच वर्षी नेचर या नियतकालिकेत घेण्यात आली.

पुढे त्यांनी अमोनियम नायट्राइट शुद्ध स्वरूपात तयार करून दाखवले. त्यांनी गंधकयुक्त सेंद्रिय संयुगे, दुहेरी क्षार आणि फ्लोरिनेशन या विषयांवरही काम केले. आपल्या विद्यार्थ्यांसह त्यांनी सुमारे १५० शोधनिबंध प्रकाशित केले.

प्रमुख कामगिरी

१९०१ मध्ये त्यांनी कोलकात्यात फक्त ७०० रुपयांच्या भांडवलाने बंगाल केमिकलची सुरुवात केली. भारतीय कच्चा माल आणि भारतीय तंत्रज्ञान वापरून औषधे व रसायने तयार करणारी ती पहिली भारतीय कंपनी होती. पुढे ही कंपनी मोठी झाली आणि तिला अनेक कारखाने जोडले गेले.

त्यांनी ए हिस्टरी ऑफ हिंदू केमिस्ट्री हा दोन खंडांतील ग्रंथ लिहिला. त्यात त्यांनी प्राचीन भारतीय धातुविज्ञान आणि रसायनशास्त्राची माहिती संस्कृत ग्रंथांच्या आधारे मांडली. १९१६ मध्ये प्रेसिडेन्सी कॉलेजमधून निवृत्त झाल्यानंतर ते कोलकाता विद्यापीठाच्या सायन्स कॉलेजमध्ये पालित प्राध्यापक झाले. १९२० मध्ये ते भारतीय विज्ञान काँग्रेसचे अध्यक्ष होते.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९१२ मध्ये त्यांना सी.आय.ई. (CIE) हा ब्रिटिश सन्मान मिळाला आणि १९१९ मध्ये त्यांना नाइट पदवी देण्यात आली. १८८७ मध्ये एडिनबरा विद्यापीठाने त्यांना फॅराडे सुवर्णपदक दिले होते. अनेक भारतीय विद्यापीठांनी त्यांना मानद डी.एस्सी. पदव्या दिल्या.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

मेघनाद साहा आणि शांती स्वरूप भटनागर यांसारखे शास्त्रज्ञ त्यांच्या विद्यार्थ्यांमध्ये होते. विज्ञान हे केवळ प्रयोगशाळेपुरते न राहता ते उद्योग आणि समाजासाठी उपयोगी पडले पाहिजे, हा विचार त्यांनी आयुष्यभर मांडला. त्यांनी आपल्या पगारातून विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती सुरू केल्या आणि अनेक शैक्षणिक संस्थांना मदत केली.

संदर्भ

1. Prafulla Chandra Ray — English Wikipedia
2. Bengal Chemicals & Pharmaceuticals — अधिकृत संकेतस्थळ
3. Ray, Prafulla Chandra — Banglapedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६