मेघनाद साहा

मेघनाद साहा हे विसाव्या शतकातील भारतीय खगोल भौतिकशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी ताऱ्यांच्या प्रकाशाचा अभ्यास करण्याची नवी पद्धत विकसित केली. या पद्धतीला 'साहा आयनीकरण समीकरण' असे म्हणतात. १९२७ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले. १९५२ मध्ये ते लोकसभेचे सदस्य झाले.

माहिती

साहा यांनी आपल्या समीकरणाचा उपयोग ताऱ्यांचे तापमान ठरवण्यासाठी केला. या कामामुळे खगोल भौतिकशास्त्रात मोठी प्रगती झाली. त्यांना या संशोधनासाठी नोबेल पारितोषिकासाठी नामांकने मिळाली, असे नोंदवले जाते.

बालपण आणि शिक्षण

साहा यांचा जन्म ढाका जिल्ह्यातील श्योरातली येथे झाला. त्यांचे कुटुंब गरिबीत होते.

त्यांचे वडील जगन्नाथ साहा दुकान चालवत असत. आठ मुलांमध्ये साहा पाचवे होते.

शालेय शिक्षणात त्यांनी शिष्यवृत्ती मिळवली. पुढे ढाका कॉलेजमधून त्यांनी पुढील शिक्षण घेतले.

त्यांना जातीय भेदभावाला तोंड द्यावे लागले. या अनुभवामुळे ते जातिभेदाचे कट्टर विरोधक झाले.

गरिबीमुळे त्यांना शिक्षणासाठी शिष्यवृत्तीवर अवलंबून राहावे लागले. तरीही त्यांनी अभ्यास सोडला नाही.

शाळेत त्यांचे गणित विशेष चांगले होते. शिक्षकांनी त्यांच्या गुणवत्तेची दखल घेतली.

पुढे कलकत्त्यात प्रेसिडेन्सी कॉलेजमध्ये त्यांनी प्रवेश मिळवला. तेथे त्यांना उत्तम शिक्षक मिळाले. या अनुभवाने त्यांच्या मनात समतेची भावना वाढली.

त्या काळी भारतात संशोधनाच्या सोयी मर्यादित होत्या. उपकरणे आणि ग्रंथ दोन्ही दुर्मीळ होते.

पहिल्या महायुद्धामुळे युरोपमधील नियतकालिके येणे थांबले. यामुळे अभ्यासात अडथळे आले.

या अडचणींवर मात करून त्यांनी काम चालू ठेवले. हे त्यांच्या चिकाटीचे लक्षण मानले जाते.

त्यांनी आपल्या अनुभवांवरून विद्यार्थ्यांना शिकवले. संसाधनांची कमतरता असूनही गुणवत्ता टिकवणे हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते.

संशोधनाची सुरुवात

१९१९ मध्ये त्यांनी भौतिकशास्त्रात डॉक्टरेट मिळवली. त्यानंतर ते अध्यापनाकडे वळले.

१९२० मध्ये त्यांनी ताऱ्यांच्या प्रकाशपट्ट्यांवर शोधपत्र प्रकाशित केले. हे पत्र खगोल भौतिकशास्त्रातील महत्त्वाचे पाऊल ठरले.

पुढे ते लंडन आणि बर्लिनला गेले. तेथे त्यांनी प्रयोगशाळांमध्ये काम केले.

परदेशातील अभ्यासातून त्यांनी नवी तंत्रे आत्मसात केली. ही तंत्रे त्यांनी भारतात आणली.

त्यांच्या पहिल्या शोधपत्राने खगोलशास्त्रात नवी दिशा दाखवली.

पूर्वी ताऱ्यांचे वर्गीकरण फक्त निरीक्षणावर आधारित होते. साहा यांनी त्याला गणिताचा आधार दिला.

त्यांच्या कामामुळे ताऱ्यांचे तापमान ठरवणे शक्य झाले.

युरोपमधील अभ्यासानंतर त्यांनी ही पद्धत अधिक सुधारली. पुढे अनेक शास्त्रज्ञांनी त्यावर काम केले.

साहा समीकरण

ताऱ्याच्या पृष्ठभागावरील तापमान आणि त्याचा प्रकाश यांचा संबंध त्यांनी स्पष्ट केला. यासाठी त्यांनी गणिती सूत्र तयार केले.

या सूत्रामुळे ताऱ्यातील वायूंची स्थिती समजणे सोपे झाले. पूर्वी फक्त प्रकाशाचे वर्णन करता येत होते.

या समीकरणाचा उपयोग पुढे अनेक शास्त्रज्ञांनी केला. त्यातून ताऱ्यांचे वर्गीकरण करणे शक्य झाले. हे काम विसाव्या शतकातील भारतीय विज्ञानाच्या प्रमुख कामगिरींपैकी एक मानले जाते.

या समीकरणात तापमान, दाब आणि आयनीकरण यांचा संबंध मांडला आहे. यामुळे वायूची स्थिती समजते.

ताऱ्याच्या वातावरणातील अणू कसे विद्युतभारित होतात, हे या समीकरणातून कळते. त्यावरून ताऱ्याचे तापमान ठरवता येते.

हे समीकरण सोपे पण प्रभावी आहे. म्हणूनच ते आजही शिकवले जाते.

त्याचा उपयोग आयनोस्फियर आणि ज्योत यांविषयीच्या अभ्यासातही होतो. विज्ञानाच्या अनेक शाखांत त्याचा वापर झाला.

या समीकरणाचा उपयोग ताऱ्यांच्या प्रकाशाचे विश्लेषण करण्यासाठी केला जातो. आजही खगोलशास्त्राच्या अभ्यासात ते महत्त्वाचे साधन आहे.

अध्यापन आणि संस्था

१९२३ मध्ये ते अलाहाबाद विद्यापीठात प्राध्यापक झाले. तेथे त्यांनी संशोधनाची परंपरा उभी केली.

१९३८ मध्ये ते कलकत्ता विद्यापीठात परत आले. तेथे त्यांनी भौतिकशास्त्र विभाग सांभाळला.

१९४७ मध्ये त्यांनी अणुभौतिकी संस्थेची स्थापना केली. पुढे या संस्थेला त्यांचे नाव देण्यात आले.

त्यांनी 'सायन्स अँड कल्चर' हे मासिक सुरू केले. या मासिकातून विज्ञानाचा प्रसार झाला.

अलाहाबाद येथे त्यांनी संशोधनाचे वातावरण तयार केले. अनेक विद्यार्थ्यांनी त्यांच्याकडून प्रेरणा घेतली.

त्यांनी विद्यार्थ्यांना स्वतः प्रयोग करायला शिकवले. फक्त पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नाही, असे त्यांचे मत होते.

कलकत्त्यात त्यांनी अणुभौतिकीचे केंद्र उभारले. यासाठी त्यांनी अनेकांकडून मदत मागितली.

या संस्थेत पुढे महत्त्वाचे संशोधन झाले. आजही ती भारतातील प्रमुख संशोधन संस्था आहे.

सार्वजनिक कार्य

त्यांनी विज्ञानाच्या उपयोगावर भर दिला. देशाच्या नियोजनात विज्ञानाचा समावेश व्हावा, असे त्यांना वाटत होते.

ते राष्ट्रीय नियोजन समितीचे सदस्य होते. १९५२ मध्ये ते लोकसभेवर निवडून आले.

त्यांनी दिनदर्शिका सुधारणा समितीचे अध्यक्षपद सांभाळले. या समितीने भारतीय दिनदर्शिकेचा अभ्यास केला.

नदी प्रकल्प आणि उर्जा यांविषयीही त्यांनी भूमिका मांडल्या. विज्ञानाच्या आधारावर धोरणे ठरावीत, असा त्यांचा आग्रह होता. त्यांनी विज्ञानाच्या आधारावर नियोजनाची मागणी केली.

पूर नियंत्रण आणि जलविद्युत यांवर त्यांनी अभ्यास केला. या विषयांवर त्यांनी सूचना दिल्या.

त्यांनी भारतीय दिनदर्शिकेच्या सुधारणेवर काम केले. या समितीच्या शिफारशींवरून पुढे शक संवत्सर स्वीकारले गेले.

विज्ञान पत्रकारितेलाही त्यांनी प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या मासिकातून अनेक लेख प्रसिद्ध झाले.

त्यांनी विज्ञानाच्या शिक्षणासाठी नव्या संस्थांची गरज मांडली. यामुळे पुढे अनेक संशोधन संस्था उभ्या राहिल्या.

निधन आणि वारसा

१६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी नवी दिल्लीत त्यांचे निधन झाले. नियोजन आयोगाकडे जात असताना त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला.

साहा इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूक्लियर फिजिक्स आजही संशोधन करते. ही संस्था त्यांच्या स्वप्नाचे प्रतीक आहे.

त्यांच्या नावाने अनेक शिष्यवृत्ती आणि पुरस्कार दिले जातात. खगोल भौतिकशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात त्यांचे काम शिकवले जाते.

त्यांनी भारतात वैज्ञानिक संशोधनाची परंपरा मजबूत केली. यासाठी त्यांचे योगदान मोठे मानले जाते.

त्यांचे निधन अचानक झाले. ते कामाच्या ओघातच होते, असे नोंदवले जाते.

त्यांच्या निधनानंतर संस्थेचे काम त्यांच्या सहकाऱ्यांनी पुढे नेले. संस्थेचे नाव त्यांच्या स्मरणार्थ ठेवण्यात आले.

त्यांच्या समीकरणाचा उल्लेख जगभरातील पुस्तकांत येतो.

भारतातील विज्ञान शिक्षणाच्या विकासात त्यांचे योगदान मोठे आहे. त्यांच्या कार्यामुळे अनेक तरुण शास्त्रज्ञ घडले.

संदर्भ

1. Meghnad Saha — Wikipedia
2. Meghnad Saha, 1893-1956 — Royal Society
3. Meghnad Saha — Physics Today
4. Saha Institute of Nuclear Physics — Official site
5. Saha ionization equation — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६