प्लुटो

प्लुटो हा कायपर पट्ट्यातील एक बटुग्रह आहे. १९३० मध्ये त्याचा शोध लागल्यानंतर अनेक दशके तो सूर्यमालेतील नववा ग्रह मानला जात होता. २००६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटनेने त्याचे वर्गीकरण बटुग्रह असे केले. त्याचा व्यास सुमारे २,३७७ किलोमीटर असून तो पृथ्वीच्या व्यासाच्या सुमारे एक पंचमांश आहे. सूर्यापासून त्याचे सरासरी अंतर सुमारे ३९ खगोलीय एकक आहे. नासाचे न्यू होरायझन्स हे यान १४ जुलै २०१५ रोजी प्लुटोजवळून गेले आणि त्याबद्दलची तपशीलवार माहिती पाठवली. प्लुटोचे पृष्ठभाग बर्फ, खड्डे आणि पर्वतांनी बनलेले असल्याचे या मोहिमेतून दिसले.

माहिती

प्लुटोचा शोध १९३० मध्ये क्लाइड टोमबॉ यांनी लोवेल वेधशाळेत लावला. त्यावेळी युरेनसच्या पुढे असलेल्या एखाद्या ग्रहाचा शोध घेतला जात होता. प्लुटो सापडल्यावर त्याला नवव्या ग्रहाचा दर्जा देण्यात आला.

प्लुटोची कक्षा वर्तुळाकार नाही; ती लंबवर्तुळाकार व थोडी तिरकी आहे. काही काळ तो नेपच्यूनच्या कक्षेच्या आतही येतो. एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास त्याला सुमारे २४८ पृथ्वी वर्षे लागतात.

प्लुटोचे वातावरण अतिशय पातळ असून ते प्रामुख्याने नायट्रोजन, मिथेन व कार्बन मोनॉक्साइडने बनलेले आहे. पृष्ठभागावरील सरासरी तापमान सुमारे उणे २३२ अंश सेल्सिअस आहे.

२००६ चे वर्गीकरण

२००६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटनेने ग्रहाची नवी व्याख्या स्वीकारली. या व्याख्येनुसार ग्रहाला आपल्या कक्षेतील इतर पिंडांपेक्षा वरचढ असणे आवश्यक आहे. प्लुटोच्या कक्षेत इतर अनेक बर्फाळ पिंड असल्याने तो या अटीत बसत नाही.

त्यामुळे प्लुटोला बटुग्रह या वर्गात ठेवण्यात आले. बटुग्रह म्हणजे सूर्याभोवती फिरणारा, स्वतःच्या गुरुत्वाकर्षणाने जवळपास गोल आकार घेणारा, पण कक्षेतील इतर पदार्थ बाजूला सारण्याइतका वजनदार नसलेला पिंड. सुरुवातीला या निर्णयावर बराच वाद झाला.

कायपर पट्टा

कायपर पट्टा हा नेपच्यूनच्या पुढे असलेला बर्फाळ पिंडांचा विस्तृत प्रदेश आहे. तो सूर्यापासून सुमारे ३० ते ५० खगोलीय एकक अंतरापर्यंत पसरलेला आहे. या पट्ट्यात हजारो लहान बर्फाळ पिंड आहेत.

प्लुटो या पट्ट्यातील सर्वांत मोठ्या ज्ञात पिंडांपैकी एक आहे. पट्ट्यातील इतर पिंडांच्या शोधामुळेच प्लुटोचे वर्गीकरण बदलण्याची चर्चा सुरू झाली. या पट्ट्याचा अभ्यास सूर्यमालेच्या निर्मितीच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.

न्यू होरायझन्स

नासाचे न्यू होरायझन्स यान १९ जानेवारी २००६ रोजी प्रक्षेपित झाले. सुमारे नऊ वर्षांच्या प्रवासानंतर १४ जुलै २०१५ रोजी ते प्लुटोजवळून गेले. यान प्लुटोच्या पृष्ठभागापासून सुमारे १२,५०० किलोमीटर अंतरावरून गेले.

या उड्डाणातून प्लुटोचा आकार अचूकपणे मोजला गेला. त्याचबरोबर खारोनचा व्यास सुमारे १,२०८ किलोमीटर असल्याचेही निश्चित झाले. यानाने पाठवलेल्या चित्रांमुळे प्लुटोबद्दलच्या अनेक समजुती बदलल्या.

पृष्ठभागाची वैशिष्ट्ये

प्लुटोच्या पृष्ठभागावर हृदयाच्या आकाराचा मोठा सपाट प्रदेश दिसतो. या प्रदेशात नायट्रोजनचे बर्फ असून ते हळूहळू वाहत असल्याचे संकेत मिळाले. त्याभोवती पाण्याच्या बर्फाचे उंच पर्वत आहेत.

प्लुटोवर तीन किलोमीटरपेक्षा उंच पर्वत आढळले आहेत. त्याचबरोबर वाहत्या बर्फाचे हिमनद्यांसारखे भागही दिसतात. पृष्ठभागावरील तापमान अतिशय कमी असूनही तेथे भूगर्भीयदृष्ट्या सक्रिय बदल होत असल्याचे दिसते.

खारोन व इतर चंद्र

खारोन हा प्लुटोचा सर्वांत मोठा चंद्र आहे आणि त्याचा व्यास प्लुटोच्या निम्म्याहून अधिक आहे. या दोन्ही पिंडांचे वस्तुमान केंद्र दोन्हीच्या बाहेर असल्याने त्यांना जुळे पिंड असे म्हटले जाते. उर्वरित चार चंद्र लहान व अनियमित आकाराचे आहेत.

वातावरण, कक्षा व इतर बटुग्रह

न्यू होरायझन्स २०१९ मध्ये अ‍ॅरोकोथ या कायपर पट्ट्यातील पिंडाजवळून गेले. तो आजवर जवळून अभ्यासलेला सर्वांत दूरचा पिंड आहे. पुढील काळात कायपर पट्ट्यातील इतर पिंडांचा अभ्यास सुरू राहणार आहे.

प्लुटोला हे नाव १९३० मध्ये वेधशाळेत आलेल्या सूचनांमधून निवडले गेले. इंग्लंडमधील एका अकरा वर्षांच्या विद्यार्थिनीने हे नाव सुचवल्याची नोंद आहे. पाताळाच्या रोमन देवतेच्या नावावरून हे नाव ठेवण्यात आले.

प्लुटोचे वातावरण अतिशय पातळ असूनही ते बदलत असल्याचे निरीक्षणांत आले आहे. कक्षेच्या लंबवर्तुळाकार मार्गामुळे सूर्यापासूनचे अंतर बदलते आणि त्यामुळे पृष्ठभागावरील बर्फ वायू होण्याचे प्रमाणही बदलते. त्यामुळे प्लुटोवर ऋतूंचे चक्र असल्याचे मानले जाते.

न्यू होरायझन्सने प्लुटोच्या पृष्ठभागावर अनेक वेगळे प्रदेश दाखवले. काही भाग गडद व जुने खड्डे असलेले आहेत, तर काही भाग तरुण व गुळगुळीत आहेत. यावरून प्लुटोचा पृष्ठभाग सर्वत्र एकाच वयाचा नाही, हे स्पष्ट झाले.

प्लुटोचा अभ्यास कायपर पट्ट्यातील इतर पिंडांच्या तुलनेसाठी आधार ठरतो. एवढ्या दूरच्या थंड वातावरणातही भूगर्भीय बदल होत असल्याचे दिसल्याने लहान पिंडांच्या उष्णतेच्या स्रोतांविषयी नवे प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.

प्लुटोकडे नवीन मोहीम पाठवण्याची कोणतीही योजना अद्याप मंजूर झालेली नाही. सध्या दुर्बिणींद्वारे त्याच्या पृष्ठभागातील बदलांचे निरीक्षण केले जाते. न्यू होरायझन्सचा डेटा अजूनही संशोधनासाठी वापरला जात आहे.

प्लुटोची कक्षा सुमारे १७ अंशांनी तिरकी आहे. त्यामुळे तो इतर ग्रहांच्या कक्षेच्या समतलाबाहेर फिरतो. कक्षेच्या जवळच्या टोकावर तो सूर्यापासून सुमारे ३० खगोलीय एकक आणि दूरच्या टोकावर सुमारे ४९ खगोलीय एकक अंतरावर जातो.

प्लुटो हा एकमेव बटुग्रह नाही. सीरीस, एरिस, हौमेआ व माकेमाके हे इतर बटुग्रह मान्यताप्राप्त आहेत. यांपैकी सीरीस मंगळ व गुरू यांच्यामधील पट्ट्यात आहे, तर बाकीचे कायपर पट्ट्याच्या परिसरात आहेत. एरिसचे वस्तुमान प्लुटोपेक्षा थोडे अधिक आहे.

न्यू होरायझन्सच्या चित्रांवरून प्लुटोवरील खड्ड्यांची संख्या मोजता आली आहे. अपेक्षेपेक्षा कमी खड्डे आढळल्याने पृष्ठभागाचा काही भाग अलीकडच्या भूगर्भीय काळात नव्याने तयार झाला असावा, असा अंदाज आहे. हे निष्कर्ष प्लुटोच्या आंतरिक उष्णतेविषयीचे प्रश्न उपस्थित करतात.

प्लुटोचा शोध लागल्यानंतर अनेक दशके त्याबद्दलची माहिती तुकड्या-तुकड्यानेच मिळत होती. दुर्बिणीत तो केवळ एक बिंदू दिसत असे. न्यू होरायझन्सपर्यंत त्याचा आकारही निश्चिततेने माहीत नव्हता.

प्लुटोचे उदाहरण बटुग्रह या संकल्पनेची चर्चा सोप्या भाषेत समजावण्यासाठी वापरले जाते. वर्गीकरण बदलले असले, तरी प्लुटोचे खगोलीय महत्त्व कायम राहिले आहे.

न्यू होरायझन्सने पाठवलेल्या माहितीचा अभ्यास अनेक वर्षे चालू राहिला, कारण मोठ्या अंतरामुळे डेटा हळूहळू पृथ्वीवर पोहोचत होता.

संदर्भ

1. नासा — प्लुटोविषयीची तथ्ये
2. नासा — न्यू होरायझन्स मोहीम
3. नासा — प्लुटोचा आकार निश्चित
4. आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटना — बटुग्रह

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६