वारली चित्रकला

वारली चित्रकला ही महाराष्ट्रातील वारली समाजाची पारंपरिक चित्रकला आहे. ती प्रामुख्याने पालघर आणि ठाणे जिल्ह्यांच्या डोंगराळ भागात आढळते. चित्रे मातीच्या भिंतींवर पांढऱ्या रंगात काढली जातात. हा रंग तांदळाच्या पिठातून तयार होतो. वर्तुळ, त्रिकोण आणि चौकोन हे या चित्रांचे मूलभूत आकार आहेत. १९७० च्या दशकात जिव्या सोमा माशे यांनी ही कला कागदावर आणली.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	आदिवासी भिंतचित्र
उगमस्थान	महाराष्ट्र (पालघर व ठाणे)
समाज	वारली आदिवासी समाज
मुख्य रंग	पांढरा व मातीचा तपकिरी
मुख्य आकार	वर्तुळ, त्रिकोण, चौकोन
प्रमुख चित्रकार	जिव्या सोमा माशे
मुख्य विषय	शेती, विवाह, निसर्ग, तरपा नृत्य
जीआय टॅग	२०१४

पारंपरिक चित्रांमध्ये मध्यभागी चौकट काढली जाते. या चौकटीला चौक म्हणतात. विवाहात लग्नचौक तर पूजेत देवचौक काढला जातो. चौकाच्या आत देवीचे चित्र असते. भोवती शेती, शिकार आणि नृत्याची दृश्ये रेखाटली जातात. चित्रांमध्ये माणसे आणि प्राणी यांच्यातील नाते महत्त्वाचे असते. वारली समाज निसर्गाला आई मानतो आणि त्याचे चित्रांतून प्रतिबिंब दिसते.

इतिहास आणि समाज

वारली समाजाच्या कलेचा इतिहास स्पष्टपणे नोंदवलेला नाही. काही अभ्यासक भिंबेटकाच्या गुहाचित्रांशी साम्य दाखवतात. पूर्वी ही चित्रे फक्त विशेष प्रसंगी काढली जात असत. विवाह, कापणी आणि सण या प्रसंगी भिंती रंगवल्या जात असत. ही कला मुख्यतः स्त्रियांची होती. सुवासिनी नावाच्या स्त्रिया चौक काढण्यात पारंगत होत्या. चित्र काढताना स्त्रिया गाणी म्हणत असत. वारली हा महाराष्ट्रातील मोठा आदिवासी समाज आहे. ते मुख्यतः पालघर आणि ठाणे जिल्ह्यांत राहतात. त्यांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे. ते भात आणि इतर पिके घेतात. निसर्ग हे त्यांच्या जीवनाचे केंद्र आहे. त्यांच्या देवता आणि सण निसर्गाशी जोडलेले आहेत.

पद्धत आणि प्रशिक्षण

भिंतीवर सर्वप्रथम गोवऱ्याचा आणि गेरूचा लेप लावला जातो. कोरडा झाल्यावर पृष्ठभाग गुळगुळीत केला जातो. पांढरा रंग तांदळाचे पीठ आणि पाणी मिसळून तयार होतो. काही ठिकाणी डिंक बांधणारा पदार्थ म्हणून वापरला जातो. बांबूची काठी चावून तिचे टोक ब्रशसारखे केले जाते. या साध्या साधनानेच चित्र काढले जाते. चित्र काढण्याच्या क्रियेला लिहाणे असे म्हणतात. मानवी आकृत्या दोन त्रिकोणांच्या साहाय्याने काढल्या जातात. वरचा त्रिकोण धड आणि खालचा कंबर दाखवतो. या आकृत्या नाचत असल्यासारख्या दिसतात. ही कला पाहून आणि सराव करून शिकली जाते. औपचारिक प्रशिक्षणाची परंपरा नव्हती. आईकडून मुलीकडे हे कौशल्य जात असे. आज काही ठिकाणी वर्गही भरवले जातात. तरुण कलाकार आता कागदावर चित्र काढतात. यामुळे चित्र जपणे सोपे होते. चित्र काढण्यापूर्वी भिंत पूर्ण कोरडी असावी लागते. पावसाळ्यात भिंत ओलसर राहते. म्हणून चित्रे बहुतेक वेळा हिवाळ्यात आणि उन्हाळ्यात काढली जातात.

विषय, आकार आणि अर्थ

तरपा हे भोपळ्यापासून बनवलेले वाद्य आहे. तरपा वाजवणाऱ्याभोवती लोक गोल फिरत नाचतात. हे दृश्य अनेक चित्रांमध्ये दिसते. चित्रांमध्ये शेती, पीक कापणी, मासेमारी आणि पशुपालन दिसते. निसर्गाचे घटकही मोठ्या प्रमाणात चित्रित होतात. वर्तुळ सूर्य आणि चंद्राचे प्रतीक मानले जाते. त्रिकोण पर्वत आणि झाडांचे प्रतीक आहे. चौकोन पवित्र जागेचे किंवा जमिनीचे प्रतीक आहे. देवचौक हा पूजेसाठी काढला जातो. त्यात देवीचे चित्र मध्यभागी असते. लग्नचौक विवाहाच्या वेळी काढला जातो. त्यात नवरा आणि नवरीचे प्रतीक असते. याशिवाय शेती, शिकार आणि नृत्याची दृश्ये स्वतंत्रपणे काढली जातात. या चित्रांना धार्मिक बंधन नसते.

चौकोन पवित्र जागेचे प्रतीक मानले जाते. म्हणून चौक चौकोनाच्या आकारात काढला जातो. दोन त्रिकोण जोडून माणसाची आकृती काढली जाते. यामुळे आकृती हलत असल्यासारखी दिसते. चित्रात रंगांची संख्या कमी असते. बहुतेक वेळा पांढरा रंगच वापरला जातो. आकृत्या साध्या रेषांनी काढल्या जातात. तपशील दाखवला जात नाही. चित्रांमध्ये पुनरावृत्ती होणारे आकार दिसतात. यामुळे हालचालीचा आभास तयार होतो. चित्रांमधील रेषा सरळ आणि साध्या असतात. यामुळे चित्र दूरूनही स्पष्ट दिसते. भिंतीवरील चित्रे पाहण्यासाठी जवळ जावे लागत नाही. आकारांची पुनरावृत्ती चित्राला गती देते.

कलाकार आणि बाजारपेठ

जिव्या सोमा माशे यांच्या कुटुंबाने ही कला पुढे नेली. त्यांचे मुलगे बाळू आणि सदाशिव तसेच नातू विजय हेही चित्रकार आहेत. या कुटुंबाची तिसरी पिढी आज काम करत आहे. या चित्रांचे प्रदर्शन भारतात आणि परदेशात झाले आहे. काही चित्रे संग्रहालयांमध्ये ठेवली आहेत. यामुळे या कलेला आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळाली. आज अनेक कलाकार चित्रे विकून उदरनिर्वाह करतात. मात्र मध्यस्थांचा वाटा मोठा असल्याची तक्रार आहे. कलाकारांना योग्य मोबदला मिळावा यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. काही संस्था कलाकारांना थेट बाजारपेठेशी जोडण्याचे काम करतात. प्रशिक्षण कार्यक्रमांतून नव्या पिढीला हे कौशल्य शिकवले जाते. यामुळे परंपरा टिकून राहण्यास मदत होते. आज काही कलाकार चित्रे कापडावर काढतात. यामुळे चित्रे दूरच्या ठिकाणी पाठवता येतात. काहींनी मोठ्या भिंतीवरील चित्रे तयार केली आहेत. ही चित्रे शहरांतील इमारतींवर दिसतात. पर्यटकांसाठी कार्यशाळा घेतल्या जातात. यामुळे कलाकारांना अतिरिक्त उत्पन्न मिळते.

आजची स्थिती

१९७० च्या दशकात जिव्या सोमा माशे यांनी या कलेत मोठा बदल केला. ते चित्रे केवळ विधीसाठी नाही तर कलात्मक कारणांसाठी काढू लागले. त्यांना या कलेचे आधुनिक जनक मानले जाते. आज ही चित्रे कागद, कापड आणि कॅनव्हासवर काढली जातात. अनेक देशांत या चित्रांचे प्रदर्शन झाले आहे. मुंबईजवळील गंजाड गाव हे या कलेचे केंद्र आहे. २०१४ मध्ये या चित्रकलेला भौगोलिक संकेत म्हणजे जीआय टॅग मिळाला. मात्र अनेक कलाकारांना योग्य मोबदला मिळत नसल्याची तक्रार आहे. मध्यस्थांचा वाटा मोठा असल्याचे सांगितले जाते. ही कला लिखित भाषेशिवाय माहिती पुढे नेण्याचे साधन होती. कथा आणि परंपरा चित्रांतून जपल्या जात होत्या. आज ही कला महाराष्ट्राची ओळख बनली आहे. जगभरातील कला रसिक तिला ओळखतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६