मेरी क्युरी

मेरी क्युरी या पोलंडमध्ये जन्मलेल्या आणि नंतर फ्रान्समध्ये कार्यरत राहिलेल्या भौतिकशास्त्रज्ञ व रसायनशास्त्रज्ञ होत्या. त्यांचा जन्म १८६७ मध्ये वॉर्सा येथे झाला. त्यांनी किरणोत्सर्गाच्या अभ्यासात मूलभूत योगदान दिले आणि रेडियम व पोलोनियम ही मूलद्रव्ये शोधून काढली. विज्ञानातील नोबेल पुरस्कार दोन वेगवेगळ्या क्षेत्रांत मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या व्यक्ती आहेत. १९०३ मध्ये त्यांना भौतिकशास्त्राचा आणि १९११ मध्ये रसायनशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार मिळाला. सोर्बोन विद्यापीठात प्राध्यापक होणाऱ्या त्या पहिल्या महिला मानल्या जातात. त्यांच्या संशोधनामुळे वैद्यकीय क्षेत्रात किरणोत्सर्गाचा उपयोग सुरू झाला. किरणोत्सर्गाच्या संपर्कात दीर्घकाळ राहिल्यामुळे १९३४ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

माहिती

मेरी क्युरी यांचे मूळ नाव मारिया स्क्लोदोव्स्का होते. त्यांचे वडील शिक्षक होते आणि त्यांनी मुलींच्या शिक्षणाला महत्त्व दिले. त्या काळात पोलंड रशियन साम्राज्याचा भाग होता आणि पोलिश भाषेतून शिक्षण घेण्यावर मर्यादा होत्या. आर्थिक अडचणींमुळे त्यांनी काही काळ घरातील शिक्षण देण्याचे काम केले आणि बहिणीच्या शिक्षणासाठी मदत केली.

१८९१ मध्ये त्या पॅरिसला गेल्या आणि सोर्बोन विद्यापीठात भौतिकशास्त्र व गणिताचा अभ्यास सुरू केला. अत्यंत कमी साधनसामग्रीत राहून त्यांनी अभ्यास पूर्ण केला. १८९३ मध्ये त्यांनी भौतिकशास्त्रात आणि १८९४ मध्ये गणितात पदवी मिळवली.

बालपण आणि शिक्षण

लहानपणी त्यांची आई आजारी राहिली आणि त्यांचे बालपण कठीण परिस्थितीत गेले. शाळेत त्या हुशार विद्यार्थिनी मानल्या जात होत्या. वडिलांच्या घरी असलेल्या प्रयोगशाळेतील उपकरणांमुळे त्यांना विज्ञानाची आवड निर्माण झाली.

पोलंडमध्ये उच्च शिक्षणाची संधी मर्यादित असल्याने त्यांनी पॅरिसला जाण्याचा निर्णय घेतला. तिथे त्यांनी अत्यंत काटकसरीत राहून अभ्यास केला. पदवीनंतर त्यांना संशोधनासाठी स्थान मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावे लागले.

पियेर क्युरी यांच्याशी सहकार्य

१८९४ मध्ये त्यांची भेट भौतिकशास्त्रज्ञ पियेर क्युरी यांच्याशी झाली. ते चुंबकत्वावर संशोधन करत होते. १८९५ मध्ये त्यांचा विवाह झाला आणि दोघांनी एकत्र संशोधन सुरू केले. त्यांच्या प्रयोगशाळेची परिस्थिती अत्यंत साधी होती आणि कामाचे तास खूप लांब होते.

१८९६ मध्ये हेन्री बेकरेल यांनी युरेनियमच्या क्षारांमधून निघणाऱ्या अदृश्य किरणांचा शोध लावला होता. या किरणांचा अभ्यास करण्यासाठी क्युरी दांपत्याने पुढाकार घेतला. त्यांनी अनेक खनिजांची तपासणी केली आणि काही खनिजांत अपेक्षेपेक्षा जास्त किरणोत्सर्ग असल्याचे आढळले.

रेडियम, पोलोनियम आणि संशोधनाची पद्धत

१८९८ मध्ये क्युरी दांपत्याने दोन नवीन मूलद्रव्यांची घोषणा केली. पहिल्या मूलद्रव्याला मेरी क्युरी यांनी आपल्या मातृभूमीच्या स्मरणार्थ पोलोनियम असे नाव दिले. दुसऱ्या मूलद्रव्याला रेडियम असे नाव देण्यात आले, कारण ते किरणोत्सर्ग करत होते. या मूलद्रव्यांचे अस्तित्व सिद्ध करण्यासाठी त्यांना टनांपर्यंत कच्चा पदार्थ प्रक्रिया करावा लागला.

पिचब्लेंड नावाच्या खनिजाचे मोठे ढिगारे त्यांनी अत्यंत कष्टाने प्रक्रिया केले आणि अखेरीस थोड्या प्रमाणात शुद्ध रेडियम मिळवले. हे काम वर्षानुवर्षे चालले. त्यांच्या या कष्टाळू कार्यपद्धतीमुळे प्रयोगशाळेतील संशोधनाचा नवा आदर्श निर्माण झाला.

दोन नोबेल पुरस्कार

१९०३ मध्ये किरणोत्सर्गाच्या शोधासाठी हेन्री बेकरेल, पियेर क्युरी आणि मेरी क्युरी यांना भौतिकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार देण्यात आला. सुरुवातीला मेरी क्युरी यांचे नाव विचारात घेतले गेले नव्हते, परंतु पियेर यांच्या आग्रहामुळे ते समाविष्ट करण्यात आले. या पुरस्कारामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळाली.

१९०६ मध्ये पियेर यांचे अपघाती निधन झाले. त्यानंतर मेरी क्युरी यांनी त्यांची प्राध्यापकी स्वीकारली आणि संशोधन चालू ठेवले. १९११ मध्ये शुद्ध रेडियम वेगळे करण्याच्या कार्यासाठी त्यांना रसायनशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार मिळाला.

पहिले महायुद्ध आणि नंतरचे कार्य

पहिल्या महायुद्धाच्या काळात त्यांनी जखमींची तपासणी करण्यासाठी क्ष-किरण यंत्रणा असलेली वाहने युद्धभूमीजवळ नेण्याची व्यवस्था केली. या वाहनांना लोकप्रिय भाषेत "छोट्या क्युरी" असे म्हणतात. त्यांनी अनेक महिलांना क्ष-किरण तंत्राचे प्रशिक्षण दिले.

युद्धानंतर त्यांनी पॅरिसमध्ये रेडियम संशोधन संस्थेची स्थापना करण्यात पुढाकार घेतला. या संस्थेतून पुढे अनेक संशोधक तयार झाले. त्यांची मुलगी इरेन यांनीही पुढे किरणोत्सर्गाच्या क्षेत्रात संशोधन केले आणि नोबेल पुरस्कार मिळवला.

वैयक्तिक जीवन, टीका आणि सुरक्षा

१९११ मध्ये त्यांच्या वैयक्तिक जीवनाविषयी वृत्तपत्रांतून वादंग उठला आणि त्यांच्या प्रतिष्ठेवर परिणाम झाला. त्या काळातील समाजाच्या कठोर दृष्टिकोनामुळे त्यांना अनेक टीकांचा सामना करावा लागला. तरीही त्यांनी संशोधनातील आपली कार्यशैली बदलली नाही.

काही इतिहासकारांनी नोंदवले आहे की त्यांनी पियेर यांच्या कार्यातील आपला वाटा स्पष्ट करण्यासाठी पुरेशी नोंद ठेवली नाही. त्यांच्या संशोधनपद्धतीत सुरक्षेची पुरेशी काळजी घेतली गेली नाही, हा आरोपही केला जातो. त्या काळात किरणोत्सर्गाचे धोके माहीत नव्हते, हेही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

वारसा

क्युरी यांच्या कार्यामुळे किरणोत्सर्गाचा उपयोग कर्करोगाच्या उपचारांसाठी सुरू झाला. आज रुग्णालयांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या अनेक तंत्रांचा पाया त्यांच्या संशोधनात आहे. त्यांच्या नावावर अनेक संशोधन संस्था आणि पुरस्कार आहेत. १९९५ मध्ये त्यांचे व पियेर यांचे अवशेष पॅरिसमधील पँथिओन स्मारकात ठेवण्यात आले. विज्ञानातील महिलांच्या सहभागासाठी त्या प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व मानल्या जातात. अनेक देशांमध्ये त्यांच्या नावाने शिष्यवृत्ती दिल्या जातात आणि तरुण संशोधकांना प्रोत्साहन दिले जाते. त्यांच्या हस्तलिखित नोंदी आजही अभ्यासासाठी जपल्या गेल्या आहेत.

क्युरी यांनी किरणोत्सर्ग मोजण्यासाठी अत्यंत संवेदनशील उपकरणांचा वापर केला. त्यांनी आपल्या पतीने विकसित केलेल्या पद्धतींवर आधारित यंत्रणा वापरून किरणोत्सर्गाची तीव्रता मोजली. या मोजमापांमुळेच खनिजांमध्ये लपलेल्या नव्या मूलद्रव्यांचा शोध लागू शकला. शाळेच्या एका साध्या खोलीत उभारलेल्या या प्रयोगशाळेत पुरेशी हवा आणि सुरक्षितता नव्हती. मोठ्या प्रमाणात कच्चा पदार्थ उकळून आणि गाळून त्यांना हवे ते मूलद्रव्य वेगळे करावे लागत होते. या कष्टाळू पद्धतीमुळे त्यांच्या निष्कर्षांना मजबूत आधार मिळाला.

क्युरी यांच्या काळात किरणोत्सर्गाच्या आरोग्यावरील दुष्परिणामांची पूर्ण माहिती नव्हती. त्या नोंदवह्या उघड्या हातांनी हाताळत असत आणि प्रयोगशाळेत पुरेशी सुरक्षा व्यवस्था नव्हती. त्यांच्या शरीरावर आणि कपड्यांवर किरणोत्सर्गाचा परिणाम झाल्याचे पुढे आढळले. आज संशोधन प्रयोगशाळांमध्ये किरणोत्सर्गाच्या संपर्कात काम करताना कडक सुरक्षा नियम पाळले जातात. या नियमांचा पाया क्युरी यांच्या पिढीतील अनुभवांत आहे. त्यांच्या प्रकरणामुळे वैज्ञानिक संशोधनात सुरक्षेचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

संदर्भ

1. नोबेल पुरस्कार — मेरी क्युरी
2. नोबेल पुरस्कार — रसायनशास्त्र, १९११
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — मेरी क्युरी
4. क्युरी संस्था, पॅरिस
5. आंतरराष्ट्रीय अणु ऊर्जा संस्था — किरणोत्सर्ग सुरक्षा
6. पँथिओन, पॅरिस — अधिकृत माहिती

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६