निकोला टेस्ला

निकोला टेस्ला हे सर्बियन वंशाचे अमेरिकन संशोधक आणि अभियंते होते. त्यांचा जन्म १८५६ मध्ये ऑस्ट्रियन साम्राज्याच्या स्मिलियान या गावी झाला, जे आज क्रोएशियामध्ये आहे. प्रत्यावर्ती विद्युतप्रवाहाच्या पद्धतीवरील त्यांच्या कार्यामुळे आधुनिक विद्युत वितरण व्यवस्थेचा पाया तयार झाला. त्यांनी इंडक्शन मोटर आणि अनेक विद्युत यंत्रणांची रचना केली. १८८४ मध्ये ते अमेरिकेत गेले आणि तिथे थॉमस एडिसन यांच्यासोबत काही काळ काम केले. पुढे त्यांचे एडिसन यांच्याशी विद्युत पद्धतीवरून मतभेद झाले. त्यांनी सुमारे तीनशेहून अधिक देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय पेटंट्स घेतली. आयुष्याच्या शेवटच्या काळात ते आर्थिक अडचणीत होते.

माहिती

टेस्ला यांचे वडील धर्मगुरू होते आणि आई घरगुती यंत्रे तयार करत असे. आईच्या या कौशल्याचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव पडला, असे ते स्वतः सांगत असत. लहानपणी त्यांना आकडे लक्षात ठेवण्याची आणि यंत्रांची रचना समजून घेण्याची असामान्य क्षमता होती.

त्यांनी ग्राझ येथील तंत्रविद्यालयात अभियांत्रिकीचा अभ्यास केला आणि नंतर प्राग येथे काही काळ शिक्षण घेतले. पदवी पूर्ण होण्यापूर्वीच त्यांनी अभ्यास थांबवला. पुढे त्यांनी बुडापेस्ट आणि पॅरिस येथे दूरसंचार कंपन्यांमध्ये काम केले आणि तिथेच त्यांना फिरत्या चुंबकीय क्षेत्राची कल्पना सुचली.

बालपण आणि शिक्षण

टेस्ला यांचे बालपण ग्रामीण भागात गेले आणि तिथे त्यांनी पाण्याची चक्रे आणि घरगुती यंत्रे पाहून यांत्रिकीची आवड जोपासली. शाळेत ते गणितात पुढे होते आणि त्यांनी काही वेळा आपल्या शिक्षकांना गणिताच्या पद्धतींविषयी आक्षेपही नोंदवले.

उच्च शिक्षणाच्या काळात त्यांना शिष्यवृत्ती मिळाली, परंतु ती काही काळानंतर बंद झाली. त्यांनी उर्वरित शिक्षणासाठी काम करून पैसे मिळवण्याचा प्रयत्न केला. या काळात त्यांनी अनेक पुस्तके वाचली आणि स्वतःच्या आठवणींवर आधारित अभ्यासपद्धती विकसित केली.

अमेरिकेत आगमन

१८८४ मध्ये टेस्ला न्यू यॉर्कला पोहोचले आणि त्यांनी एडिसन यांच्या कंपनीत काम सुरू केले. तिथे त्यांनी विद्युत यंत्रणांच्या सुधारणांवर काम केले. काही काळानंतर मोबदल्याबाबत आणि कामाच्या पद्धतीबाबत मतभेद झाल्याने त्यांनी ती नोकरी सोडली.

पुढे त्यांनी स्वतःची कंपनी स्थापन केली आणि आपल्या प्रत्यावर्ती विद्युतप्रवाहाच्या पद्धतीची पेटंट घेतली. या पद्धतीमुळे विजेचे दूरवर वितरण सोपे होते आणि त्यामुळे उद्योगक्षेत्रात मोठा बदल घडून आला.

प्रत्यावर्ती विद्युतप्रवाह आणि इंडक्शन मोटर

एडिसन यांची पद्धत दिष्ट विद्युतप्रवाहावर आधारित होती, ज्यामध्ये विजेचे दूरवर वितरण करणे कठीण होते. टेस्ला यांच्या पद्धतीत विद्युतप्रवाहाची दिशा वेळोवेळी बदलत असल्याने व्होल्टेज बदलणे सोपे होते आणि कमी नुकसानीसह विजेचे वितरण करता येत होते. १८८८ मध्ये वेस्टिंगहाऊस कंपनीने त्यांच्या पेटंटचा हक्क घेतला.

यानंतर दोन्ही पद्धतींमध्ये तीव्र स्पर्धा सुरू झाली, जिला विद्युतयुद्ध असे म्हटले जाते. १८९३ मध्ये शिकागो येथील जागतिक प्रदर्शनात प्रत्यावर्ती पद्धतीने विजेचा पुरवठा करण्यात आला. नायगारा येथील जलविद्युत केंद्रातही पुढे हीच पद्धत वापरण्यात आली आणि ती पद्धत जगभर स्वीकारली गेली.

टेस्ला यांनी फिरत्या चुंबकीय क्षेत्रावर आधारित इंडक्शन मोटरची रचना केली. या मोटरमध्ये कोणतेही ब्रश किंवा कम्युटेटर नसल्याने ती अधिक टिकाऊ होती. या शोधामुळे औद्योगिक क्षेत्रात विद्युत मोटरचा वापर झपाट्याने वाढला. त्यांनी टेस्ला कॉइल नावाची यंत्रणाही तयार केली, जी उच्च व्होल्टेजचे दोलन निर्माण करते. या यंत्रणेचा उपयोग प्रयोगशाळांमध्ये आणि शिक्षणात मोठ्या प्रमाणात होतो. त्यांच्या या शोधांमुळे उच्च वारंवारतेच्या विद्युत तंत्रज्ञानाचा विकास झाला.

रेडिओ आणि वाद

टेस्ला यांनी रेडिओ संदेश पाठवण्याच्या पद्धतीवर काम केले आणि त्यासाठी पेटंट घेतली. पुढे मार्कोनी यांना रेडिओच्या शोधाचे श्रेय मिळाले. १९४३ मध्ये अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने टेस्ला यांच्या पेटंटचे प्राधान्य मान्य केले, परंतु तो निर्णय त्यांच्या निधनानंतर आला.

त्यांचे अनेक कल्पना आणि पेटंट यांवरून इतर संशोधकांशी मतभेद झाले. काही प्रकरणांमध्ये श्रेयाबाबत आजही वाद सुरू आहे. या वादांमुळे त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना त्यांच्या पेटंटची नोंद आवश्यक मानली जाते.

नंतरचे प्रयोग

१८९९ मध्ये त्यांनी कोलोरॅडो येथे उच्च व्होल्टेजचे प्रयोग केले आणि वातावरणातील विद्युत घटनांचा अभ्यास केला. तेथे त्यांनी मोठ्या यंत्रणा उभारल्या आणि विजेच्या तारांशिवाय ऊर्जा पाठवण्याच्या शक्यतेवर चर्चा केली.

१९०१ मध्ये त्यांनी न्यू यॉर्कजवळ एक मोठा टॉवर उभारण्याचा प्रकल्प सुरू केला, परंतु आर्थिक पाठिंबा थांबल्याने तो पूर्ण झाला नाही. हा अपयश त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा वळणबिंदू मानला जातो.

नंतरचे जीवन

पुढील वर्षांत टेस्ला यांनी अनेक कल्पना मांडल्या, परंतु त्यांना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी पुरेसा आर्थिक आधार मिळाला नाही. ते न्यू यॉर्कमधील हॉटेलच्या खोल्यांत एकटे राहत असत. त्यांचे आरोग्य ढासळत गेले आणि १९४३ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची कागदपत्रे आणि वस्तू जप्त करण्यात आल्या आणि नंतर त्या सर्बियाला सुपूर्द करण्यात आल्या. आज बेलग्रेडमधील टेस्ला संग्रहालयात त्या वस्तू ठेवल्या आहेत.

वारसा आणि स्वभाव

चुंबकीय क्षेत्राच्या घनतेचे एकक टेस्ला यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे. त्यांच्या नावाने अनेक संशोधन संस्था आणि पुरस्कार आहेत. त्यांच्या कार्याचा उपयोग आजही विद्युत अभियांत्रिकी आणि दूरसंचारात होतो.

त्यांच्याविषयी अनेक लोकप्रिय लेख आणि चित्रपट तयार झाले आहेत, परंतु त्यात काही वेळा अतिशयोक्ती आढळते. इतिहासकारांच्या मते त्यांचे मूल्यमापन त्यांच्या पेटंट आणि प्रकाशित कार्याच्या आधारे करणे योग्य ठरते. अनेक अभियांत्रिकी महाविद्यालयांमध्ये त्यांच्या कार्याचा अभ्यास केला जातो आणि विद्युत यंत्रणांच्या पाठ्यपुस्तकांत त्यांच्या पद्धतींचे स्पष्टीकरण दिले जाते.

टेस्ला यांनी कधीही विवाह केला नाही आणि ते बहुतेक काळ एकटेच राहिले. आपल्या कल्पना मनातच पूर्ण रचून घेऊन नंतर त्या प्रत्यक्षात उतरवण्याची त्यांची पद्धत होती, असे त्यांच्या समकालीनांनी नोंदवले आहे. ते रात्री उशिरापर्यंत काम करत असत आणि झोप फार कमी घेत असत. त्यांच्या सवयींविषयी अनेक किस्से प्रचलित आहेत, परंतु त्यांपैकी सर्व अभ्यासकांनी पुराव्यांसह मान्य केलेल्या नाहीत. त्यांच्या पद्धतींतील काटेकोरपणा आणि स्वतःवरील विश्वास यांमुळे त्यांना काही वेळा इतरांशी सहकार्य करणे कठीण जात असे. तरीही अनेक तरुण अभियंत्यांनी त्यांच्याकडून शिकण्याचा प्रयत्न केला.

संदर्भ

1. टेस्ला संग्रहालय, बेलग्रेड
2. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — निकोला टेस्ला
3. अमेरिकेतील पेटंट व ट्रेडमार्क कार्यालय
4. आयईईई — टेस्ला यांच्या शोधांचे संदर्भ
5. स्मिथसोनियन संस्था — विद्युतीकरणाचा इतिहास
6. सर्बिया सरकार — विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालय

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६