थॉमस एडिसन

थॉमस अल्वा एडिसन (११ फेब्रुवारी १८४७ – १८ ऑक्टोबर १९३१) हे अमेरिकन संशोधक व उद्योजक होते. फोनोग्राफ आणि व्यावहारिक विद्युत दिवा यांसारख्या शोधांमुळे ते जगभर प्रसिद्ध झाले. १८७६ मध्ये त्यांनी न्यू जर्सीमधील मेनलो पार्क येथे संशोधन प्रयोगशाळा उभारली; ती आधुनिक संशोधन केंद्रांची पूर्वरूप मानली जाते. तेथेच त्यांनी फोनोग्राफची निर्मिती केली आणि दिव्याच्या प्रयोगांना वळण दिले. दिवा बनवण्यापुरते थांबन न घेता त्यांनी त्यासाठी लागणारी संपूर्ण वीज वितरण व्यवस्थाही उभी केली. निकोला टेस्ला यांच्याशी त्यांची वीज पद्धतींवरून स्पर्धा झाली. त्यांच्या नावावर अमेरिकेत एक हजाराहून अधिक पेटंट्स आहेत.

माहिती

एडिसन यांचा जन्म अमेरिकेतील ओहायो राज्यातील मिलन येथे झाला. कुटुंब काही वर्षांनी मिशिगनमधील पोर्ट ह्युरॉन येथे स्थायिक झाले. शाळेत त्यांना फार काळ शिक्षण घेता आले नाही; आईने घरीच त्यांना शिकवले. लहान वयातच त्यांनी घराच्या तळघरात रसायनशास्त्राची छोटी प्रयोगशाळा उभारली. बारा वर्षांच्या आसपास त्यांची ऐकण्याची क्षमता कमी झाली, आणि पुढे ती बरीचशी गेली.

१८६२ मध्ये त्यांनी तारयंत्र चालवण्याचे कौशल्य आत्मसात केले आणि काही काळ तारयंत्र चालक म्हणून काम केले. याच काळात त्यांना विद्युत परिपथांविषयी प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. १८६९ मध्ये त्यांनी आपले पहिले पेटंट घेतले, ते विद्युत मतदान यंत्रासाठी होते. ते यंत्र कोणालाही उपयुक्त वाटले नाही. त्यानंतर त्यांनी केवळ अशा गोष्टी शोधण्याचे ठरवले, ज्यांना बाजारात मागणी असेल.

मेनलो पार्क प्रयोगशाळा

१८७६ मध्ये एडिसन यांनी न्यूअर्कमधील कारखाने विकले आणि आपल्या सहकाऱ्यांसह मेनलो पार्क येथे नवी प्रयोगशाळा उभारली. या ठिकाणी एकाच छताखाली प्रयोग, कार्यशाळा आणि साधनांची निर्मिती अशी सोय होती. अशा प्रकारची संघटित संशोधन संस्था त्यापूर्वी अस्तित्वात नव्हती, असे इतिहासकार नमूद करतात. याच ठिकाणाहून त्यांनी पुढील काही वर्षांत शेकडो पेटंट्ससाठी अर्ज केले. या काळात त्यांनी आपल्या प्रयोगशाळेला शोध कारखाना असे संबोधले.

फोनोग्राफ

१८७७ च्या उत्तरार्धात एडिसन यांनी आवाज नोंदवण्याचे व पुन्हा ऐकवण्याचे यंत्र तयार केले. या यंत्रात पातळ धातूच्या पत्र्यावर आवाजाच्या कंपनांची खुणा उमटवल्या जात होत्या. या शोधामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय प्रसिद्धी मिळाली आणि १८७८ मध्ये त्यांनी ते अमेरिकेच्या राष्ट्रपतींसमोर सादर केले. पुढील दशकांत त्यांनी या यंत्रात सुधारणा करून विक्रीयोग्य स्वरूप दिले. ध्वनिमुद्रणाचा उद्योग उभा करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. एडिसन यांनी फोनोग्राफ हा आपला आवडता शोध असल्याचे अनेकदा सांगितले.

दीर्घकाळ टिकणारा दिवा

विद्युत दिव्याची कल्पना त्यांची नवीन नव्हती; त्या आधी अनेक संशोधकांनी तिच्यावर काम केले होते. जोसेफ स्वान यांसारख्या संशोधकांनीही दिवे तयार केले होते, पण ते काही तासांपेक्षा जास्त टिकत नसे. एडिसन यांचे योगदान म्हणजे टिकाऊ तंतू, कमी दाबाची पद्धत आणि संपूर्ण व्यवस्थेची जोडणी. अनेक पदार्थ तपासल्यानंतर १८७९ मध्ये त्यांचा दिवा सुमारे तेरा तास चालला. त्यानंतरच्या आवृत्त्या चाळीस तासांहून अधिक टिकल्या. १८७९ च्या अखेरीस प्रयोगशाळेचा परिसर दिव्यांनी उजळला गेला.

वीज वितरण

दिवा उपयोगी ठरण्यासाठी वीज पोहोचवण्याची व्यवस्था आवश्यक होती. एडिसन यांनी जनरेटर, तारा, फ्यूज आणि मीटर अशा सर्व घटकांवर एकत्रित काम केले. ४ सप्टेंबर १८८२ रोजी न्यूयॉर्कमधील पर्ल स्ट्रीट येथे त्यांचे केंद्रीय विद्युत केंद्र कार्यान्वित झाले. तेथून आसपासच्या परिसरातील ग्राहकांना दिव्यांचा वीजपुरवठा सुरू झाला. या घटनेला आधुनिक विद्युत युगाची सुरुवात मानले जाते. १८८७ मध्ये त्यांनी वेस्ट ऑरेंज येथे अधिक मोठी प्रयोगशाळा उभारली.

वर्ष	घटना
१८४७	ओहायोमधील मिलन येथे जन्म
१८७६	मेनलो पार्क प्रयोगशाळेची स्थापना
१८७७	फोनोग्राफची निर्मिती
१८७९	दीर्घकाळ टिकणाऱ्या दिव्याचे प्रात्यक्षिक
१८८२	पर्ल स्ट्रीट विद्युत केंद्र सुरू
१८९४	गतिचित्र दाखवण्याच्या यंत्राचे सार्वजनिक प्रदर्शन
१९३१	निधन

टेस्ला यांच्याशी स्पर्धा

एडिसन यांची पद्धत दिष्ट विद्युतावर आधारित होती, तर निकोला टेस्ला यांनी प्रत्यावर्ती विद्युताचा पुरस्कार केला. प्रत्यावर्ती विद्युत दूरवर पाठवणे सोपे असते, हे पुढे सिद्ध झाले. १८८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात या दोन पद्धतींवरून मोठी स्पर्धा उभी राहिली. टेस्ला काही काळ एडिसन यांच्याकडे काम करत होते, पण दोघांत मतभेद झाले. शेवटी प्रत्यावर्ती पद्धत जगभर रुजली. तरीही एडिसन यांनी केलेल्या संघटित संशोधनाचे महत्त्व कायम राहिले.

संशोधनाची पद्धत व मूल्यमापन

एडिसन यांनी संशोधनाला व्यावसायिक स्वरूप दिले. संशोधन, उत्पादन आणि विक्री या तीनही टप्प्यांचे नियोजन एकाच संस्थेत करण्याची पद्धत त्यांनी रुजवली. १८९० च्या दशकात त्यांचा लोखंड खाणीतील उपक्रम मोठ्या प्रमाणात तोट्यात गेला, पण ध्वनिमुद्रण व गतिचित्र यांमुळे ते टिकून राहिले. १९१४ मध्ये कारखान्यांना आग लागल्यानंतरही त्यांनी काम पुन्हा सुरू केले. १९३१ मध्ये वयाच्या ८४ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

एडिसन यांची पद्धत टप्प्याटप्प्याने प्रयोग करण्यावर आधारित होती. एकच पदार्थ अनेकदा तपासून त्यातील सर्वोत्तम पर्याय निवडणे, ही त्यांची खूण होती. दिव्याच्या तंतूसाठी त्यांनी शेकडो पदार्थ तपासल्याचे नोंदवले जाते. प्रत्येक प्रयोगाची नोंद ठेवण्याची सवय त्यांच्या सहकाऱ्यांनीही जोपासली. त्यांनी स्वतःला संशोधकापेक्षा संघनायक मानले, कारण त्यांची प्रयोगशाळा अनेक तज्ञांनी मिळून चालवली जात होती.

१८८८ पासून एडिसन यांनी गतिमान चित्रांच्या तंत्रावर काम सुरू केले. १८९४ मध्ये न्यूयॉर्कमध्ये या यंत्राद्वारे लहान चित्रपट दाखवण्याची सोय सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध झाली. नंतरच्या काळात त्यांनी ध्वनिमुद्रण, संचयित विद्युत घट आणि इतर अनेक साधने यांवर काम केले. १९०० च्या दशकात विद्युत वाहनांसाठीच्या घटींवर त्यांनी बराच काळ घालवला.

काही इतिहासकारांच्या मते एडिसन यांनी अनेक शोध स्वतःच्या नावावर नोंदवले, ज्यात त्यांच्या सहकाऱ्यांचा मोठा वाटा होता. दिव्याच्या आधीच्या संशोधकांचे योगदान काहीवेळा कमी दाखवले गेल्याचीही नोंद आहे. टेस्ला यांच्याशी झालेल्या स्पर्धेत त्यांनी केलेला प्रचारही वादाचा विषय ठरला आहे. तरीही संशोधनाला संघटित स्वरूप देण्याचे श्रेय त्यांना सर्वसाधारणपणे दिले जाते.

एडिसन यांनी १८७१ मध्ये मेरी स्टिलवेल यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना तीन मुले झाली. मेरी यांचे १८८४ मध्ये निधन झाल्यानंतर १८८६ मध्ये त्यांनी मिना मिलर यांच्याशी विवाह केला. पुढील आयुष्य त्यांनी न्यू जर्सीमधील वेस्ट ऑरेंज येथील घरात घालवले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६