राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार

राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार हा भारतातील मुलांना दिला जाणारा पुरस्कार आहे. भारतीय बाल कल्याण परिषद हा पुरस्कार देते. १९५७ साली या पुरस्काराची सुरुवात झाली. धैर्याचे आणि निःस्वार्थी कृत्य करणाऱ्या मुलांचा यात गौरव होतो. दरवर्षी सुमारे पंचवीस मुले निवडली जातात. पुरस्कार मिळालेली मुले प्रजासत्ताक दिनाच्या संचलनात सहभागी होतात.

माहिती

पुरस्कारासाठी मुलाने जिवाच्या जोखमीचे काम केले असावे लागते. एखाद्या समाजविघातक प्रथेविरुद्ध किंवा गुन्ह्याविरुद्ध धैर्याने उभे राहणेही यात मोजले जाते. कृत्य स्वयंप्रेरित आणि निःस्वार्थी असावे लागते.

पार्श्वभूमी

२ ऑक्टोबर १९५७ रोजी दिल्लीत रामलीला मैदानावर कार्यक्रम सुरू होता. तेव्हा शामियान्याला आग लागली. हरिश्चंद्र मेहरा नावाचा चौदा वर्षांचा स्काउट तिथे होता. त्याने सुरीने जळणारे तंबू फाडले. त्यामुळे अनेक लोकांचे प्राण वाचले.

त्या घटनेने पंडित जवाहरलाल नेहरूंना प्रेरणा मिळाली. त्यांनी धाडसी मुलांसाठी पुरस्कार सुरू करण्याची सूचना दिली. ४ फेब्रुवारी १९५८ रोजी पहिले पुरस्कार दोन मुलांना देण्यात आले. त्यानंतर ही परंपरा थांबली नाही.

पात्रता आणि अर्ज

घटना घडताना मुलाचे वय सहा ते अठरा वर्षे असावे. युवा श्रेणीत अठरा ते चोवीस वर्षे वयाच्या तरुणांना अर्ज करता येतो. अर्जासोबत कृत्याचे वर्णन असलेले लिखाण द्यावे लागते. वयाचा पुरावा आणि बातमीची कात्रणेही जोडावी लागतात. पोलिस ठाण्यातील नोंद किंवा प्रथम खबर अहवाल जोडणे आवश्यक असते.

अर्जाला दोन अधिकृत व्यक्तींची शिफारस लागते. शाळेचे मुख्याध्यापक किंवा पंचायत प्रमुख यापैकी एक असू शकतात. जिल्हाधिकारी किंवा पोलीस अधिकारी यांची शिफारसही चालते. राज्य बाल कल्याण परिषदेचे पदाधिकारीही शिफारस करू शकतात.

परिषद एक निवड समिती नेमते. समितीत विविध मंत्रालयांचे प्रतिनिधी असतात. रेल्वे, संरक्षण, गृह आणि महिला व बाल विकास या विभागांचा त्यात समावेश असतो. पोलीस आणि प्रसारमाध्यमांचे प्रतिनिधीही समितीत असतात.

पुरस्काराचे प्रकार

सुरुवातीच्या काळात पुरस्कार पाच प्रकारांत दिले जात होते. आताच्या योजनेत आठ प्रकार आहेत. सर्वात मोठा पुरस्कार भारत पुरस्कार आहे. असाधारण धाडसासाठी हा पुरस्कार दिला जातो. यात एक लाख रुपये मिळतात.

गीता चोप्रा पुरस्कार मुलींना दिला जातो. संजय चोप्रा पुरस्कार मुलांना मिळतो. बापू गायधनी पुरस्कार तीन मुलांना दिले जाते. ध्रुव, मार्कंडेय, श्रवण, प्रल्हाद, एकलव्य आणि अभिमान्यू असे सहा विशेष पुरस्कार आहेत. या प्रत्येकात पंचाहत्तर हजार रुपये मिळतात. सामान्य पुरस्कारात चाळीस हजार रुपये दिले जातात.

पुरस्कारात पदक, प्रमाणपत्र आणि रोख रक्कम मिळते. पदक सोनेरी किंवा चांदीचे असते. काही संस्था विजेत्यांना भेटवस्तूही देतात.

पुरस्कारानंतरची मदत

विजेत्यांना शिक्षणासाठी आर्थिक मदत मिळते. अभ्यास पूर्ण होईपर्यंत ही मदत सुरू राहते. पदवी आणि पदव्युत्तर शिक्षणासाठीही सहाय्य मिळते. अभियांत्रिकी किंवा वैद्यकीय अभ्यासक्रमासाठी शिष्यवृत्तीची सोय आहे.

प्रजासत्ताक दिन संचलन

विजेत्यांना प्रजासत्ताक दिनाच्या आधी पंतप्रधान भेटतात. त्यांच्यासोबत ते संचलनात मोटारीवरून सहभागी होतात. हा सन्मान अनेक मुलांसाठी आयुष्यातील मोठा क्षण असतो.

पुरस्काराचे महत्त्व

या पुरस्कारामुळे इतर मुलांनाही धैर्य दाखवण्याची प्रेरणा मिळते. समाजातील चांगल्या कृत्यांना ओळख मिळते. अनेक विजेत्यांनी पुढे लष्कर, पोलीस आणि प्रशासकीय सेवांत प्रवेश केला. काहींनी समाजसेवेचाच मार्ग पकडला.

२०२० पर्यंत सुमारे एक हजार मुलांचा या पुरस्काराने गौरव झाला आहे. त्यात मुलींची संख्याही लक्षणीय आहे. महाराष्ट्रातील मुलेही दरवर्षी या पुरस्कारासाठी निवडली जातात.

निवडीचे निकष

मुलाने केलेले कृत्य स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता केलेले असावे लागते. कृत्य अचानक आणि स्वयंप्रेरित असावे लागते. कोणत्याही बक्षिसाची अपेक्षा त्यामागे नसावी.

बुडत असलेल्या व्यक्तीला वाचवणे हे असे कृत्य मानले जाते. आगीतून लोकांना बाहेर काढणेही यात मोजले जाते. वाहन अपघातानंतर जखमींना मदत करणेही धैर्याचे कृत्य मानले जाते.

समाजविघातक प्रथेविरुद्ध उभे राहणेही पात्र ठरते. बालविवाह किंवा छळ यांविरुद्ध धैर्याने तक्रार करणारी मुलेही पुरस्कारासाठी विचारात घेतली जातात. गुन्हेगाराला पकडून पोलिसांच्या स्वाधीन करणेही यात येते.

पुरस्काराचा प्रवास

१९५७ साली सुरुवात झाल्यावर पुरस्काराचे स्वरूप बदलत गेले. १९७८ साली गीता चोप्रा आणि संजय चोप्रा पुरस्कार सुरू झाले. १९८७ साली भारत पुरस्कार सुरू झाला. १९८८ साली बापू गायधनी पुरस्कार सुरू झाला.

पुरस्काराची संख्या वर्षानुवर्षे वाढत गेली. सुरुवातीला काही मुले निवडली जात. आता दरवर्षी सुमारे पंचवीस मुले निवडली जातात. काही वेळा मरणोत्तर पुरस्कारही दिला जातो.

महाराष्ट्रातील सहभाग

महाराष्ट्रातील मुलेही दरवर्षी या पुरस्कारासाठी नामांकित होतात. राज्य बाल कल्याण परिषद अर्ज गोळा करते. जिल्हाधिकारी कार्यालय आणि पोलीस विभाग यांचीही मदत घेतली जाते.

राज्यातील शाळा आणि बालसंघटना या पुरस्काराची माहिती विद्यार्थ्यांना देतात. त्यामुळे धाडसी कृत्यांची नोंद वेळीच घेतली जाते.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कार समारंभ दिल्लीत होतो. समारंभाला मान्यवर व्यक्ती उपस्थित असतात. काही वर्षांत पंतप्रधानांनी स्वतः पुरस्कार दिले आहेत. विजेत्यांचे कुटुंबीयही समारंभाला येतात.

विजेत्यांसाठी दिल्लीत राहण्याची आणि फिरण्याची व्यवस्था केली जाते. त्यांना ऐतिहासिक स्थळे दाखवली जातात. विविध कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग असतो.

पुरस्कारानंतर विजेत्यांची मुलाखत घेतली जाते. त्यांची कहाणी वर्तमानपत्रांत आणि दूरचित्रवाणीवर प्रसिद्ध होते. त्यामुळे इतर मुलांना धैर्य दाखवण्याची प्रेरणा मिळते.

पुरस्काराची तयारी

निवड झाल्यावर मुलांना दिल्लीत बोलावले जाते. त्यांच्या प्रवासाची आणि निवासाची व्यवस्था परिषद करते. पालकांनाही सोबत येण्याची संधी मिळते.

विजेत्यांना पोशाख दिला जातो. तो पारंपरिक पेहरावाच्या स्वरूपात असतो. संचलनात ते याच पोशाखात सहभागी होतात.

मुलांना विविध कार्यक्रमांसाठी नेले जाते. राष्ट्रपती भवन आणि संसद भवन अशा ठिकाणांना भेटी दिल्या जातात. काही वर्षांत त्यांना लष्करी कार्यक्रमही दाखवले गेले आहेत.

परिषद विजेत्यांच्या शिक्षणाचा मागोवा घेते. पुढील अभ्यासासाठी मदत सुरू ठेवली जाते.

संदर्भ

1. भारतीय बाल कल्याण परिषद – शौर्य पुरस्कार
2. भारतीय बाल कल्याण परिषद – अधिकृत संकेतस्थळ
3. राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार योजना – अर्ज नमुना
4. राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार – माहिती
5. बाल हक्क आयोग – बालकांचे पुरस्कार

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६