माउंट एव्हरेस्ट (सगरमाथा)

माउंट एव्हरेस्ट हे पृथ्वीवरील सर्वात उंच शिखर आहे. ते हिमालय पर्वतरांगेत नेपाळ व चीन यांच्या सीमेवर उभे आहे. नेपाळमध्ये याला सगरमाथा आणि तिबेटमध्ये चोमोलुंगमा असे म्हणतात. २०२० मध्ये नेपाळ व चीनने संयुक्त सर्वेक्षणानंतर याची उंची सुमारे ८,८४८.८६ मीटर असल्याचे जाहीर केले. या शिखरावर प्रथम २९ मे १९५३ रोजी एडमंड हिलरी व तेनसिंग नोर्गे यांनी यशस्वी आरोहण केले. शेर्पा समुदायाच्या सहकार्याशिवाय या पर्वतावरील आरोहणे शक्य नाहीत. आज दरवर्षी शेकडो गिर्यारोहक या शिखरावर पोहोचतात, मात्र त्यासोबतच सुरक्षा व पर्यावरणाचे प्रश्नही वाढले आहेत.

माहिती

एव्हरेस्ट हिमालयातील महालंगूर हिमालय उपरांगेतील सर्वात उंच शिखर आहे. त्याच्या आसपास ल्होत्से, नुप्त्से व मकालू ही अन्य उंच शिखरे आहेत. शिखराचा आकार पिरॅमिडसारखा असून त्याच्या तीन बाजूंना तीन मोठे बर्फाळ उतार आहेत. शिखरावर वर्षभर बर्फ असते आणि तापमान शून्याच्या खाली खूपच राहते.

तपशील	माहिती
स्थान	नेपाळ व चीन (तिबेट) सीमा
पर्वतरांग	हिमालय
उंची	सुमारे ८,८४८.८६ मीटर
नेपाळी नाव	सगरमाथा
तिबेटी नाव	चोमोलुंगमा
प्रथम आरोहण	२९ मे १९५३
प्रथम आरोहक	एडमंड हिलरी व तेनसिंग नोर्गे

शिखराच्या दक्षिणेकडील मार्ग नेपाळमधून आणि उत्तरेकडील मार्ग तिबेटमधून जातो. दक्षिणेकडील मार्ग सर्वात लोकप्रिय असून त्यातून जाणारे गिर्यारोहक सर्वाधिक असतात. या मार्गावर खुंभू हिमनदीचा भाग, पश्चिमी दऱ्या, ल्होत्सेचा उतार व दक्षिणी कडा असे टप्पे येतात.

हिमालय आणि हवामान

हिमालय पर्वतरांग भारतीय व युरेशियन भूखंडांच्या टक्करेतून उभी राहिली आहे. या टक्करीमुळे पर्वत अजूनही दरवर्षी काही मिलिमीटरने उंचावत आहेत. एव्हरेस्टच्या वरच्या भागातील खडक प्राचीन सागरी अवसादांपासून बनलेले आहेत. त्यामुळे शिखराजवळ सागरी जीवांच्या जीवाश्मांचे अवशेष सापडतात.

एव्हरेस्टवरील हवामान अत्यंत कठीण आहे. वरच्या भागात हवेचा दाब समुद्रसपाटीवरील दाबाच्या सुमारे एक तृतीयांश इतका असतो. त्यामुळे शरीराला पुरेसा प्राणवायू मिळत नाही आणि प्रत्येक पाऊल कठीण होते. वाऱ्याचा वेग तासाला शेकडो किलोमीटरपर्यंत पोहोचू शकतो आणि तापमान उणे चाळीस अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जाऊ शकते.

वसंत व शरद ऋतूत हवामान तुलनेने स्थिर असते, त्यामुळे आरोहणाचा हंगाम याच काळात ठेवला जातो. उन्हाळ्यात पाऊस व हिमवृष्टी वाढते, तर हिवाळ्यात वारे अतिशय तीव्र होतात. हवामानाचा अंदाज चुकल्यास गिर्यारोहकांना मोठा धोका संभवतो.

आरोहण इतिहास

१९२० च्या दशकात ब्रिटिश मोहिमांनी एव्हरेस्टकडे जाणाऱ्या मार्गांचा शोध घेतला. १९२१ मध्ये पहिली शोधमोहीम आणि १९२२ मध्ये प्राणवायूच्या पुरवठ्यासह पहिला प्रयत्न झाला. १९२४ मध्ये जॉर्ज मॅलरी व अँड्र्यू इर्विन शिखराजवळ जाताना बेपत्ता झाले. त्यांचे शिखर गाठले का, हे आजही निश्चित झालेले नाही.

१९५३ मध्ये जॉन हंट यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश मोहिमेत हिलरी व तेनसिंग नोर्गे यांनी शिखर गाठले. त्यानंतर अनेक देशांतील गिर्यारोहकांनी वेगवेगळ्या मार्गांनी आरोहण केले. १९७५ मध्ये जुनको ताबेई या शिखर गाठणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या. १९७८ मध्ये राइनहोल्ड मेसनर व पीटर हाबेलर यांनी प्राणवायूचा पुरवठा न घेता आरोहण केले. १९८० मध्ये मेसनर यांनी एकट्याने आरोहण पूर्ण केले.

भारतीय गिर्यारोहकांनीही या पर्वतावर यश मिळवले आहे. १९६५ मध्ये भारतीय मोहिमेने यशस्वी आरोहण केले आणि त्यानंतर अनेक भारतीय गिर्यारोहकांनी शिखर गाठले. महिला गिर्यारोहकांनीही वेगवेगळ्या विक्रमांसह या पर्वतावर नाव कोरले आहे.

शेर्पा आणि स्थानिक समुदाय

शेर्पा हा हिमालयातील एक समुदाय असून त्यांचे वास्तव्य प्रामुख्याने खुंभू भागात आहे. शेर्पा लोक उंचावरील हवामानात राहण्यास शरीरशास्त्रीयदृष्ट्या जुळवून घेतलेले आहेत. त्यांचे शरीर कमी प्राणवायूच्या परिस्थितीत अधिक कार्यक्षमतेने काम करू शकते.

मोहिमांमध्ये शेर्पा मार्गदर्शक, कुली व स्वयंपाकी म्हणून काम करतात. ते मार्गावर दोरी बसवणे, साहित्य वाहून नेणे व बचावकार्य करणे अशी जबाबदारी पार पाडतात. आरोहणाच्या यशात त्यांचा वाटा मोठा असतो, मात्र त्यांच्या जोखमीकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही, असा आवाज अनेकदा उठतो.

शेर्पा समुदायाची अर्थव्यवस्था पर्यटनावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. पर्वतारोहणाच्या हंगामात अनेक कुटुंबांना उत्पन्न मिळते. मात्र याच हंगामात अपघात व मृत्यूंचे प्रमाणही वाढते. त्यामुळे सुरक्षिततेचे नियम व विमा याविषयी सातत्याने चर्चा होत असते.

आजचे आरोहण व सुरक्षा

आजच्या काळात एव्हरेस्ट आरोहण हे मोठ्या व्यावसायिक व्यवस्थेचे रूप घेऊन आहे. परवाने, मार्गदर्शक, साहित्य व वैद्यकीय सुविधा यांचा खर्च मोठा असतो. नेपाळने अलीकडच्या काळात परवाना शुल्क वाढवले असून नियम कडक केले आहेत. तिबेटमधून जाणाऱ्या मार्गावरही स्वतंत्र परवानगी लागते.

मोठ्या संख्येने गिर्यारोहक एकाच वेळी शिखराजवळ जमा झाल्यास गर्दीमुळे प्राणवायूच्या बाटल्या संपण्याचा व थंडीचा धोका वाढतो. अशा घटनांमुळे मोहिमांचे वेळापत्रक व गिर्यारोहकांची क्षमता तपासण्याचे नियम कडक करण्यात आले आहेत. अनुभव व वैद्यकीय तपासणी यांची अट बंधनकारक केली जाते.

पर्यावरण आणि कचरा व्यवस्थापन

आरोहणाच्या वाढत्या संख्येमुळे पर्वतावर कचरा, खाद्यपदार्थांची पाकिटे व साहित्य साचत असल्याची समस्या निर्माण झाली आहे. या कचऱ्यात प्लास्टिक, बाटल्या व जुनी दोरी यांचा समावेश होतो. काही भागांत हा कचरा हिमनदीत गेल्यामुळे तो दूरवर पसरतो.

स्वच्छता मोहिमांतर्गत कचरा गोळा करून खाली आणण्याचे कार्यक्रम राबवले जातात. गिर्यारोहकांना आपला कचरा परत आणण्याची अट घातली जाते. हवामान बदलामुळे हिमनद्या वितळत असल्याचाही परिणाम पर्वतावर दिसतो. त्यामुळे मार्ग बदलत असून काही ठिकाणी नवे धोके उद्भवत आहेत.

पर्यटन

एव्हरेस्ट प्रदेशात केवळ आरोहणासाठी नव्हे, तर ट्रेकिंगसाठीही मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात. लुक्ला येथे विमानतळ असून तेथून नाम्चे बाजार व खुंभू भागापर्यंत पायी प्रवास केला जातो. या भागात शेर्पा गावे, बौद्ध विहारे व हिमनद्या पाहण्यास मिळतात.

नेपाळमधील सगरमाथा राष्ट्रीय उद्यान हे जागतिक वारसा स्थळ असून येथील वनस्पती व प्राणी संरक्षित आहेत. हिम तेंदुआ, कस्तुरी मृग व अनेक पक्षी या भागात आढळतात. पर्यटनातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग संवर्धनासाठी वापरला जातो. मात्र पर्यटकांच्या वाढत्या संख्येमुळे कचरा व संसाधनांवरील ताण हे प्रश्न कायम आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६