लूव्र संग्रहालय

लूव्र संग्रहालय हे फ्रान्सच्या पॅरी शहरातील जगातील सर्वांत प्रसिद्ध कला संग्रहालयांपैकी एक आहे. याच ठिकाणी पूर्वी फ्रेंच राजांचा राजवाडा होता. इ.स. १७९३ मध्ये या राजवाड्याचे रूपांतर सार्वजनिक संग्रहालयात करण्यात आले. संग्रहालयात प्रागैतिहासिक काळापासून एकविसाव्या शतकापर्यंतच्या कलाकृती ठेवलेल्या आहेत. इमारतीच्या मध्यवर्ती अंगणात १९८९ मध्ये काचेचा पिरॅमिड उभारण्यात आला आणि तो संग्रहालयाचे ओळखचिन्ह बनला. संग्रहालयाचे आठ स्वतंत्र विभाग असून प्रत्येक विभाग एका भौगोलिक व सांस्कृतिक परंपरेला वाहिलेला आहे. दरवर्षी लाखो पर्यटक येथे भेट देतात, त्यामुळे ते जगातील सर्वाधिक पाहिल्या जाणाऱ्या संग्रहालयांपैकी एक ठरते.

माहिती

संग्रहालयाची इमारत सीन नदीच्या उजव्या काठावर, त्युलेरी बागेजवळ आहे. स्थायी संग्रहासाठी सुमारे ७२,००० चौरस मीटरहून अधिक जागा वापरली जाते. संग्रहात सुमारे ६ लाख १५ हजार वस्तू असल्याची २०१९ मधील नोंद आहे आणि त्यांपैकी सुमारे ३५ हजार वस्तू प्रदर्शनासाठी ठेवलेल्या आहेत. संग्रहालय सोमवार वगळता सर्व दिवशी उघडे असते आणि बुधवार व शुक्रवारी संध्याकाळपर्यंत सुरू राहते. प्रवेशाचे मुख्य द्वार पिरॅमिडमधून असून त्याखालील भूमिगत कक्षात तिकीट व मार्गदर्शनाची सोय आहे.

इमारतीचे चार मुख्य भाग आहेत: रिचल्यू, सुली, देनाँ आणि मध्यवर्ती पिरॅमिड. प्रत्येक भागात वेगवेगळे विभाग ठेवलेले असल्यामुळे भेटीचे नियोजन करताना कोणता भाग आधी पाहायचा, हे ठरवणे आवश्यक ठरते. इमारतीच्या तळघरात जुना किल्ल्याचा पाया व भिंतींचे अवशेष पाहता येतात. प्रदर्शन कक्षांना क्रमांक दिलेले असल्यामुळे दिशा शोधणे सोपे होते. इमारतीच्या काही भागांत जुनी दगडी रचना जशीच्या तशी ठेवून त्याभोवती नवे बांधकाम करण्यात आले आहे.

राजवाड्यापासून संग्रहालयापर्यंत

इ.स. ११९० मध्ये राजा फिलिप ऑगस्ट याने या ठिकाणी किल्ला बांधला. सुरुवातीला हा किल्ला संरक्षणासाठी होता आणि १३६४ मध्ये तो राजाचे निवासस्थान बनला. पुढील शतकांत फ्रेंच राजांनी इमारतीचा विस्तार केला; सोळाव्या शतकात मोठी दीर्घिका जोडली गेली. राजे कलेच्या संग्रहात भर घालत गेले, त्यामुळे इमारतीत मौल्यवान वस्तूंचा मोठा साठा जमा झाला.

१७९१ मध्ये क्रांतिकारी सरकारने या राजवाड्याचा वापर कलेसाठी करण्याचा ठराव केला. १० ऑगस्ट १७९३ रोजी संग्रहालय उघडले आणि त्यावेळी ५३७ चित्रे प्रदर्शित करण्यात आली होती. या संग्रहातील बहुतेक वस्तू राजांच्या संग्रहातील व जप्त केलेल्या चर्चच्या मालमत्तेतील होत्या. नेपोलियनच्या काळात युरोपातून आणलेल्या कलाकृतींनी संग्रह वाढला, तर त्यानंतर काही वस्तू मूळ ठिकाणी परत करण्यात आल्या.

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला इमारतीच्या देखभालीचा प्रश्न गंभीर बनला होता. काही काळ संग्रहालय बंद ठेवावे लागले, कारण इमारतीच्या रचनेत त्रुटी आढळल्या होत्या. पुढील काळात देणग्या व वारसाहक्काने संग्रह वाढत गेला. तिसऱ्या प्रजासत्ताकाच्या काळात संग्रहालयाचे व्यवस्थापन अधिक पद्धतशीर झाले आणि संशोधन विभाग स्थापन करण्यात आले.

संग्रह

संग्रहालयाची विभागणी इजिप्शियन पुरातन वस्तू, जवळपूर्वेतील पुरातन वस्तू, ग्रीक-इट्रस्कन-रोमन पुरातन वस्तू, इस्लामिक कला, शिल्पकला, सजावटीची कला, चित्रकला आणि आरेखने अशा आठ विभागांत झाली आहे. बायझँटाइन व पूर्व ख्रिश्चन कलेसाठी नवा विभाग तयार केला जात असल्याची नोंद आहे. या विभागांतून जगातील विविध संस्कृतींचा तुलनात्मक अभ्यास करता येतो.

संग्रहातील सर्वांत प्रसिद्ध कलाकृती म्हणजे लिओनार्दो दा विंची यांचे मोनालिसाचे चित्र. याशिवाय सामोथ्रेसची विजयदेवता, मायकेलँजेलो यांची शिल्पे आणि प्राचीन इजिप्तमधील लेखकाची मूर्ती ही उदाहरणे नोंदवता येतील. संग्रहालयातील नेपोलियन तिसरा यांच्या काळातील सजावटीचे कक्षही स्वतंत्र आकर्षण मानले जातात. संग्रहातील वस्तूंची माहिती संग्रहालयाने डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध करून दिली आहे.

संग्रहातील प्रत्येक वस्तूची नोंद स्वतंत्रपणे ठेवली जाते आणि तिचा इतिहास, मिळवण्याचा मार्ग व जतनाची स्थिती यांची माहिती संग्रहित केली जाते. काही वस्तू वसाहतकाळात जबरदस्तीने आणल्या गेल्याच्या प्रश्नावर चर्चा सुरू आहे आणि मूळ देशांकडून परताव्याच्या मागण्या होत आहेत. संग्रहालयाने अशा वस्तूंची माहिती अधिक पारदर्शकपणे उपलब्ध करून देण्याचे धोरण स्वीकारले आहे. संशोधकांसाठी स्वतंत्र वाचनकक्ष असून आगाऊ परवानगीने तेथे अभ्यास करता येतो.

पिरॅमिड आणि ग्रँड लूव्र

१९८१ मध्ये फ्रान्सच्या सरकारने ग्रँड लूव्र योजना जाहीर केली. या योजनेअंतर्गत अर्थ मंत्रालयाचे कार्यालय इमारतीतून बाहेर हलवण्यात आले आणि संपूर्ण राजवाडा संग्रहालयासाठी उपलब्ध झाला. वास्तुविशारद आय. एम. पेई यांनी मध्यवर्ती अंगणात काचेच्या पिरॅमिडची रचना सुचवली. पिरॅमिडचे उद्घाटन ३० मार्च १९८९ रोजी झाले आणि त्याखालील भूमिगत कक्ष मुख्य प्रवेशद्वार बनला.

पिरॅमिडच्या बांधकामावर सुरुवातीला टीका झाली होती, कारण ऐतिहासिक इमारतीसमोर आधुनिक रचना उभारणे अनेकांना अयोग्य वाटले. पुढील काळात मात्र ती रचना शहराचे प्रतीक बनली. या योजनेअंतर्गत प्रदर्शन कक्षांची पुनर्रचना करण्यात आली आणि अधिक वस्तू प्रदर्शित करण्याची सोय निर्माण झाली. त्युलेरी बागेचाही या योजनेत समावेश होतो आणि ती पॅरीमधील जुनी सार्वजनिक बाग मानली जाते.

संवर्धन आणि आव्हाने

ऐतिहासिक राजवाड्यात संग्रहालय चालवताना अनेक आव्हाने येतात. तापमान व आर्द्रता नियंत्रित ठेवणे, प्रकाशाचे प्रमाण मर्यादित करणे आणि प्रदर्शनासाठी योग्य काचेचे आवरण वापरणे या बाबींवर नियमित लक्ष दिले जाते. काही चित्रे दुर्मीळ असल्यामुळे ती फिरत्या पद्धतीने प्रदर्शित केली जातात. जुन्या इमारतींच्या दगडी भिंती व छतांची स्थिती तपासण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास केले जातात.

पर्यटकांची मोठी संख्या हे सर्वांत मोठे आव्हान आहे. गर्दी नियंत्रित करण्यासाठी आगाऊ नोंदणी, विशिष्ट वेळेची तिकिटे आणि प्रवेशद्वारांची विभागणी अशा उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत. संग्रहालयाने अनेक वस्तू दीर्घकालीन कर्जावर इतर संग्रहालयांना दिल्या आहेत, त्यामुळे प्रादेशिक संग्रहालयांनाही त्यांचा लाभ होतो. सुरक्षा व्यवस्था कडक असून प्रवेश करताना तपासणी अनिवार्य असते.

पर्यटन

२०२४ मध्ये संग्रहालयाला सुमारे ८७ लाख पर्यटक आले; २०२३ मध्ये ही संख्या ८९ लाख होती. २०१८ मध्ये नोंदवलेली सुमारे एक कोटी दोन लाख पर्यटकांची संख्या आजवरची सर्वाधिक संख्या मानली जाते. संग्रहालयात भेट देण्यासाठी किमान अर्धा दिवस लागतो, कारण प्रदर्शन कक्ष तीन स्वतंत्र इमारतींमध्ये विभागलेले आहेत. प्रसिद्ध कलाकृतींजवळ गर्दी जास्त असते, त्यामुळे सकाळच्या वेळी भेट देणे सोयीचे ठरते.

संग्रहालयात मार्गदर्शित फेऱ्या, ऑडिओ मार्गदर्शन आणि शाळांसाठी स्वतंत्र कार्यक्रम उपलब्ध आहेत. इमारतीजवळ मेट्रो स्थानके असून सार्वजनिक वाहतुकीने पोहोचणे सोपे आहे. संग्रहालयाच्या संकेतस्थळावरून तिकिटे आगाऊ बुक करता येतात आणि त्या माध्यमातून रांग टाळता येते. भेटीनंतर पिरॅमिडजवळील अंगण व त्युलेरी बाग येथे विश्रांती घेता येते.

संग्रहालयाच्या नियोजनाबाबत पुढील काळात बदलांची चर्चा सुरू आहे. इमारतीच्या पूर्वेकडील भाग जीर्ण असल्यामुळे दुरुस्तीची गरज निर्माण झाली आहे. प्रवेशद्वार बदलण्याचा व नवीन कक्ष जोडण्याचा विचारही केला जात आहे, त्यामुळे पिरॅमिडच्या जागेचा वापर कमी होण्याची शक्यता आहे. या बदलांमुळे पर्यटकांची गर्दी विखुरली जाईल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जाते. कोणताही बदल करण्यापूर्वी ऐतिहासिक इमारतीच्या संवर्धनाच्या अटींचा आदर राखला जाईल, असे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे.

संदर्भ

1. लूव्र संग्रहालय — अधिकृत संकेतस्थळ
2. लूव्र संग्रहालय — राजवाडा आणि संग्रह
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — लूव्र संग्रहालय

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६