भगतसिंग

भगतसिंग (२८ सप्टेंबर १९०७ – २३ मार्च १९३१) हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील क्रांतिकारी विचारवंत आणि संघटक होते. पंजाबमधील शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या भगतसिंगांनी तरुण वयातच क्रांतिकारी संघटनेत प्रवेश केला. हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनच्या माध्यमातून त्यांनी संघटनात्मक काम केले. इ.स. १९२९ मध्ये केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकल्याप्रकरणी त्यांना अटक झाली आणि लाहोर षड्यंत्र खटल्यात त्यांना मृत्युदंड देण्यात आला. २३ मार्च १९३१ रोजी त्यांची फाशी झाली.

माहिती

प्रारंभिक जीवन

भगतसिंगांचा जन्म २८ सप्टेंबर १९०७ रोजी पंजाबमधील ल्यालपूर जिल्ह्यातील बंगा या गावी झाला. त्यांचे वडील किशनसिंग आणि आई विद्यावती यांचे कुटुंब शेती व सार्वजनिक कार्याशी संबंधित होते आणि त्यांच्या कुटुंबात स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित अनेक व्यक्ती होत्या.

भगतसिंगांनी लाहोर येथे शिक्षण घेतले. जालियनवाला बाग हत्याकांडानंतर त्यांच्या मनावर मोठा परिणाम झाला आणि ते राजकीय प्रश्नांकडे आकर्षित झाले; पुढे शिक्षण सोडून त्यांनी पूर्णवेळ सार्वजनिक कार्याचा मार्ग स्वीकारला.

तरुणपणी त्यांनी मोठ्या प्रमाणात वाचन केले. समाजवादी विचार, रशियन क्रांतीचा इतिहास आणि भारतीय परंपरा या विषयांवरील ग्रंथांचे वाचन त्यांनी केले आणि या वाचनाचा प्रभाव पुढील काळात त्यांच्या लेखनात दिसतो.

क्रांतिकारी संघटना

इ.स. १९२६ मध्ये भगतसिंगांनी नौजवान भारत सभेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला आणि या संघटनेच्या माध्यमातून तरुणांमध्ये जागृती निर्माण करण्याचा प्रयत्न झाला. संघटनेच्या कार्यात सभा, वाचनालये आणि युवकांसाठी प्रशिक्षण यांचा समावेश होता.

इ.स. १९२८ मध्ये हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनच्या पुनर्रचनेत त्यांचा सहभाग होता. या संघटनेच्या माध्यमातून क्रांतिकारक कार्यवाहीची योजना आखली जात असे आणि संघटनेत भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू, चंद्रशेखर आझाद आणि इतर अनेक कार्यकर्ते होते.

संघटनेची ध्येये केवळ राजकीय स्वातंत्र्यापुरती मर्यादित नव्हती, तर सामाजिक व आर्थिक समतेचाही त्यात समावेश होता. सामाजिक सुधारणा आणि जातीय भेदभावाचा निषेध या विषयांवर भगतसिंगांनी लेखनही केले आणि कार्यकर्त्यांनी पत्रके व पुस्तिकांच्या माध्यमातून विचार पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला.

या घटनेनंतर संघटनेच्या कार्यकर्त्यांवर पोलिसांचा दबाव वाढला आणि अनेकांना भूमिगत राहावे लागले. या काळातील घटनांचा क्रम पोलीस अहवाल व खटल्याच्या कागदपत्रांवरून उभा करण्यात आला आहे.

साँडर्स प्रकरण

इ.स. १९२८ मध्ये लाला लजपत राय यांनी लाहोर येथील निदर्शनात लाठीमारात जखमी होऊन काही दिवसांतच प्राण त्यागले. या घटनेनंतर क्रांतिकारकांनी बदलेची योजना आखली आणि १७ डिसेंबर १९२८ रोजी पोलीस अधिकारी साँडर्स यांची लाहोर येथे गोळ्या घालून हत्या करण्यात आली.

या कृत्याची जबाबदारी संघटनेने स्वीकारली. या घटनेनंतर पोलिसांनी क्रांतिकारकांचा शोध तीव्र केला आणि अनेकांना अटक झाली. या काळातील तपशील समकालीन पोलीस अहवालांत व पुढील खटल्याच्या कागदपत्रांत आढळतात.

विधानसभेतील बॉम्ब

८ एप्रिल १९२९ रोजी भगतसिंग आणि बटुकेश्वर दत्त यांनी केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकले. बॉम्बच्या स्फोटात कोणतीही जीवितहानी झाली नाही, असे नमूद केले जाते. या कृत्यानंतर दोघांनी घटनास्थळावरून पळून जाण्याचा प्रयत्न केला नाही आणि त्यांनी स्वतःला पोलिसांच्या स्वाधीन केले.

या कृत्यामागील हेतू जनतेच्या आणि सरकारच्या लक्ष वेधून घेणे हा असल्याचे भगतसिंगांनी पत्रकारांसमोर सांगितले. या घटनेने देशभर वृत्तपत्रांत प्रसिद्धी मिळाली आणि अभियुक्तांच्या धैर्याची चर्चा झाली.

कारागृहात मिळणाऱ्या पुस्तकांची यादी व वाचनाचे स्वरूप यांविषयीची माहिती त्यांच्या नोंदींतून मिळते. वाचनाच्या आवडीमुळे त्यांनी इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि राज्यशास्त्र यांवरील ग्रंथ वाचले, असे त्यांच्या नोंदवह्यांवरून दिसते. कारागृहात त्यांनी इतर कैद्यांशी संवाद साधला आणि त्यांच्या अडचणींबाबत पुढाकार घेतला, असे उल्लेख आहेत.

कारागृहातील काळ

अटकेनंतर भगतसिंगांना कारागृहात ठेवण्यात आले आणि तेथे त्यांनी मोठ्या प्रमाणात वाचन व लेखन केले. त्यांच्या वह्यांतील नोंदी पुढे प्रकाशित झाल्या असून त्यांतून त्यांच्या वाचनाचे स्वरूप व विचारांची दिशा दिसते.

इ.स. १९२९ मध्ये कारागृहातील कैद्यांच्या स्थितीबाबत आंदोलन झाले आणि यात जतिनदास यांचे उपोषणानंतर निधन झाले. या घटनेमुळे कारागृहातील परिस्थितीबाबत देशभर चर्चा झाली आणि कारागृह सुधारणेचा मुद्दा सार्वजनिक चर्चेत आला.

कारागृहात असताना भगतसिंगांनी आपली वैचारिक भूमिका स्पष्ट करणारे लेखन केले. 'मी नास्तिक का आहे' हा निबंध याच काळातील असून तो त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रकाशित झाला.

खटल्याच्या काळात देशभर विद्यार्थी व तरुणांमध्ये त्यांच्याविषयी सहानुभूती निर्माण झाली होती. फाशीची बातमी समजल्यानंतर अनेक शहरांत निषेधसभा झाल्या.

खटला आणि फाशी

लाहोर षड्यंत्र खटल्यात भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांच्यासह अनेकांवर आरोप ठेवण्यात आले. खटला दीर्घकाळ चालला आणि ७ ऑक्टोबर १९३० रोजी न्यायालयाने मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली.

२३ मार्च १९३१ रोजी लाहोर मध्यवर्ती कारागृहात भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांची फाशी देण्यात आली. फाशीची तारीख आधीच्या नियोजित दिवसापेक्षा पुढे नेण्यात आल्याचे उल्लेख आहेत आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर देशभरात निषेध व्यक्त झाला. फाशीपूर्वी त्यांनी लिहिलेली पत्रे पुढे प्रकाशित झाली असून ती त्यांच्या विचारांचे दस्तऐवज मानली जातात.

खटल्याच्या काळात न्यायालयात केलेली त्यांची मांडणी आणि पत्रकारांना दिलेली उत्तरे यांमुळे त्यांच्याविषयी सहानुभूती वाढली, असे समकालीन वृत्तांतांतून दिसते. खटल्याच्या सुनावणी दरम्यान कारागृहातील वागणुकीबाबतही त्यांनी आक्षेप नोंदवले.

त्यांनी जातीय अस्पृश्यतेचा तीव्र निषेध केला आणि सामाजिक समतेची मागणी केली. त्यांच्या लेखनात तर्क व पुराव्यांवर आधारित मांडणी दिसते आणि याच पद्धतीने त्यांनी धार्मिक प्रश्नांकडे पाहिले.

विचार आणि लेखन

भगतसिंगांच्या विचारांत स्वातंत्र्याबरोबरच सामाजिक परिवर्तनाला महत्त्व होते. जातीय भेदभाव, अंधश्रद्धा आणि शोषण यांना त्यांनी विरोध केला आणि त्यांच्या मते राजकीय स्वातंत्र्याबरोबर सामाजिक परिवर्तनही तितकेच आवश्यक होते. समाजवादी व्यवस्थेच्या कल्पनेकडे त्यांचा कल होता, असे त्यांच्या लेखनावरून दिसते.

'इन्कलाब झिंदाबाद' ही घोषणा भगतसिंगांनी लोकप्रिय केली, असे सामान्यतः नमूद केले जाते. त्यांच्या लेखनाची भाषा स्पष्ट आणि विचारप्रवण होती आणि धर्माबाबतची त्यांची भूमिका तर्कावर आधारित होती. त्यांचे लेखन पुढील काळात अनेक भाषांत प्रकाशित झाले.

त्यांच्या नावाने अनेक व्याख्यानमाला व स्मृतिव्याख्याने देशभरात आयोजित केली जातात. त्यांच्या जीवनावरील साहित्य मराठी, हिंदी व पंजाबी भाषांत मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे आणि त्यांच्या वह्यांतील नोंदी अभ्यासकांसाठी महत्त्वाचा स्रोत मानल्या जातात.

त्यांच्या जीवनावरील चित्रपट व नाटके यांमुळे त्यांची कथा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचली आहे. त्यांच्या स्मृतीशी संबंधित वस्तू व दस्तऐवज संग्रहालयांत ठेवण्यात आले असून अभ्यासक त्यांचा संशोधनासाठी उपयोग करतात. त्यांच्या विचारांचा अभ्यास स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासात वेगळ्या अध्यायात केला जातो.

वारसा

भगतसिंग हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील सर्वाधिक लोकप्रिय क्रांतिकारकांपैकी एक मानले जातात. फिरोजपूर जिल्ह्यातील हुसैनीवाला येथे त्यांचे स्मारक आहे आणि पंजाबमधील त्यांच्या पैतृक गावीही स्मारक उभारण्यात आले असून तेथे संग्रहालयाची व्यवस्था आहे.

त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था, रस्ते आणि स्मारके देशभरात उभारली गेली आहेत आणि त्यांच्या जीवनावर अनेक ग्रंथ, नाटके आणि चित्रपट तयार झाले आहेत. शहीदी दिनानिमित्त २३ मार्च रोजी देशभरात कार्यक्रम होतात.

त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना अभ्यासक त्यांच्या संघटनात्मक कौशल्यावर आणि वैचारिक लेखनावर भर देतात. काही घटनांचे स्वरूप व हेतू यांबाबत इतिहासकारांमध्ये भिन्न मतांची नोंद आहे.

संदर्भ

1. विकिपीडिया — भगतसिंग
2. आझादी का अमृत महोत्सव — भारत सरकार
3. भारतीय संस्कृती मंत्रालय — अधिकृत संकेतस्थळ
4. पंजाब शासन — अधिकृत संकेतस्थळ
5. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग — अधिकृत संकेतस्थळ
6. भारत सरकार — प्रेस माहिती कार्यालय

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६