के. राधाकृष्णन

के. राधाकृष्णन हे भारतीय अंतराळ शास्त्रज्ञ होते. ते भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे (ISRO) अध्यक्ष आणि अंतराळ विभागाचे सचिव होते. त्यांच्या कार्यकाळात ५ नोव्हेंबर २०१३ रोजी मंगळयान (Mars Orbiter Mission) यानाचे प्रक्षेपण झाले आणि २४ सप्टेंबर २०१४ रोजी ते मंगळाच्या कक्षेत पोहोचले. त्यामुळे पहिल्याच प्रयत्नात मंगळावर यान पाठवणारा भारत पहिला देश ठरला.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या शिक्षणाची आणि कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. २०२६ पर्यंत ते जिवंत आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

के. राधाकृष्णन यांचा जन्म २९ ऑगस्ट १९४९ रोजी केरळच्या त्रिशूर जिल्ह्यातील इरिंजालकुडा येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण इरिंजालकुडा येथील राष्ट्रीय माध्यमिक शाळेत झाले आणि पुढे त्यांनी क्राइस्ट कॉलेजमध्ये पूर्व-पदवीचा अभ्यास केला.

१९७० मध्ये त्यांनी त्रिशूरच्या सरकारी अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून विद्युत अभियांत्रिकीची पदवी प्रथम श्रेणीत मिळवली. १९७४ ते १९७६ या काळात त्यांनी बंगळुरूच्या भारतीय व्यवस्थापन संस्थेतून व्यवस्थापनाची पदवी घेतली. २००० मध्ये त्यांनी खरगपूरच्या भारतीय तंत्रज्ञान संस्थेतून भारतीय पृथ्वी निरीक्षण प्रणालीच्या व्यवस्थापनावर प्रबंध लिहून पीएच.डी. मिळवली.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे काम अंतराळ यानांच्या रचना, उपग्रह संचालन आणि दूरसंवेदन या क्षेत्रांत झाले. विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्रात त्यांनी अनेक प्रकल्पांवर काम केले. पुढे ते राष्ट्रीय दूरसंवेदन केंद्राचे संचालक आणि भारतीय राष्ट्रीय महासागर माहिती सेवा केंद्राचे संचालक होते.

प्रमुख कामगिरी

३० ऑक्टोबर २००९ रोजी ते इस्रोचे अध्यक्ष झाले आणि डिसेंबर २०१४ पर्यंत त्या पदावर राहिले. या काळात इस्रोने सुमारे ३७ अंतराळ मोहिमा पूर्ण केल्या.

जानेवारी २०१४ मध्ये स्वदेशी क्रायोजेनिक इंजिनासह जीएसएलव्ही यानाचे उड्डाण यशस्वी झाले. याच काळात जीएसएलव्ही मार्क-३ ची पहिली प्रायोगिक उड्डाण चाचणी, मानवरहित अंतराळ कक्षा परतीचा प्रयोग, आयआरएनएसएस या स्वदेशी उपग्रह नेव्हिगेशन प्रणालीचे उपग्रह आणि हवामान व शेतीसाठी उपयुक्त उपग्रह यांचे प्रक्षेपण झाले.

मंगळयान मोहिमेचे नियोजन, रचना आणि अंमलबजावणी फक्त चार वर्षांत पूर्ण झाली. या मोहिमेचा खर्च सुमारे ४५० कोटी रुपये होता. २०१४ मध्ये नेचर या नियतकालिकाने जगातील दहा महत्त्वाच्या व्यक्तींमध्ये त्यांचा समावेश केला.

पुरस्कार आणि सन्मान

२६ जानेवारी २०१४ रोजी त्यांना पद्मभूषण जाहीर झाले. २०१० मध्ये त्यांना भारतीय विज्ञान काँग्रेसचा विक्रम साराभाई स्मृती पुरस्कार मिळाला. आयआयटी खरगपूर आणि आयआयएम बंगळुरू या संस्थांनी त्यांना विशिष्ट माजी विद्यार्थी पुरस्कार देऊन सन्मानित केले.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

के. राधाकृष्णन यांच्या कार्यकाळात भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाने जागतिक पातळीवर मानाचे स्थान मिळवले. कमी खर्चात मोठी मोहीम यशस्वी करून दाखवण्याची भारतीय पद्धत जगासमोर आली. त्यांनी तरुण शास्त्रज्ञांना नेतृत्वाच्या संधी देऊन पुढील पिढी घडवली.

संदर्भ

1. K. Radhakrishnan — English Wikipedia
2. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ
3. पद्म पुरस्कार — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६