जेरुसलेम

जेरुसलेम हे जगातील सर्वात जुन्या व सर्वाधिक वादग्रस्त शहरांपैकी एक आहे. हे शहर भूमध्यसागराच्या पूर्व किनाऱ्यावरील डोंगराळ भागात, समुद्रसपाटीपासून सुमारे ७५० मीटर उंचीवर वसलेले आहे. यहुदी, ख्रिश्चन व इस्लाम या तीनही धर्मांसाठी ते पवित्र स्थळ मानले जाते आणि त्यामुळे त्याचे धार्मिक महत्त्व अत्यंत मोठे आहे. इसवी सनापूर्व दुसऱ्या सहस्रकात येथे यहुदी राज्याचे केंद्र होते आणि त्यानंतर रोमन, बायझँटाइन, अरब, क्रुसेडर, मामलुक व ओटोमन अशा अनेक सत्तांची हाती सत्ता गेली. विसाव्या शतकात या शहराच्या स्थितीवरून इस्रायल व पॅलेस्टिनी अरब यांच्यात दीर्घकाळ संघर्ष सुरू आहे. आज जेरुसलेमचा राजकीय दर्जा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वादाचा विषय आहे. या लेखात शहराचा इतिहास, धार्मिक स्थळे, जुने शहर व सध्याची राजकीय परिस्थिती यांचा तटस्थ आढावा घेतला आहे.

माहिती

जेरुसलेम नगरपालिकेचे क्षेत्रफळ सुमारे १२५ चौरस किलोमीटर आहे. शहराची लोकसंख्या सुमारे ९ ते १० लाख असल्याचे अंदाज आहेत; इस्रायली व पॅलेस्टिनी स्रोत वेगवेगळ्या आकड्यांचा वापर करतात, त्यामुळे नेमकी संख्या वादाचा विषय ठरते. शहराचे हवामान भूमध्यसागरीय असून उन्हाळा उष्ण व कोरडा तर हिवाळा थंड व पावसाळी असतो; क्वचित बर्फही पडतो. जुने शहर हे भिंतींनी वेढलेले सुमारे एक चौरस किलोमीटर क्षेत्र आहे आणि ते चार भागांत विभागलेले आहे — आर्मेनियन, ख्रिश्चन, यहुदी व मुस्लिम. जुन्या शहराचा परिसर व त्याच्या भिंती १९८१ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झाला आणि धोक्यात असलेल्या स्थळांच्या यादीतही ठेवला गेला.

धार्मिक महत्त्व

जेरुसलेमचे महत्त्व तीन धर्मांशी जोडलेले आहे. यहुदी धर्मात येथील डोंगरावर प्राचीन मंदिरे होती आणि त्यांपैकी शेवटच्या मंदिराच्या पश्चिम भिंतीचा अवशेष आज पवित्र स्थळ मानला जातो. ख्रिश्चन धर्मात येथील एका ठिकाणी येशूचे शेवटचे दिवस घडले असे मानले जाते आणि तेथे उभारलेले चर्च तीर्थस्थळ आहे. इस्लाममध्ये येथील एक परिसर पैगंबरांच्या प्रवासाशी जोडला जातो आणि तो मुस्लिमांसाठी तिसऱ्या क्रमांकाचे पवित्र स्थळ मानले जाते. ही स्थळे एकमेकांच्या अगदी जवळ असल्याने धार्मिक व राजकीय ताण सतत जाणवतो. यात्रेकरू व पर्यटक दरवर्षी मोठ्या संख्येने येथे येतात.

ऐतिहासिक कालखंड

प्राचीन काळात जेरुसलेम यहुदी राज्याचे राजधानीचे शहर होते आणि त्यानंतर ते रोमन साम्राज्याच्या अधीन गेले. चौथ्या शतकात बायझँटाइन काळात येथे अनेक चर्च उभारली गेली. सातव्या शतकात अरब सत्ता स्थापन झाल्यावर शहरात इस्लामी इमारती उभारल्या गेल्या आणि ते धार्मिक केंद्र बनले. अकराव्या शतकाच्या अखेरीस क्रुसेडरांनी शहर ताब्यात घेतले आणि त्यानंतर पुन्हा मुस्लिम सत्ता आली. सोळाव्या शतकात ओटोमन साम्राज्याचा भाग बनल्यावर शहरात भिंती व कारंजी यांची नव्याने उभारणी झाली. पहिल्या महायुद्धानंतर हे क्षेत्र ब्रिटिश अधिपत्याखाली आले आणि १९४८ मध्ये इस्रायलच्या स्थापनेनंतर शहराची विभागणी झाली.

जुने शहर

जुने शहर हे जेरुसलेमच्या ऐतिहासिक व धार्मिक जीवनाचे केंद्र आहे. येथे अरुंद गल्ल्या, दगडी इमारती, बाजार व अनेक धार्मिक स्थळे आहेत. या भागातील बाजारपेठांमध्ये अन्न, कापड, मसाले व हस्तकला विकल्या जातात. जुन्या शहराच्या भिंती व प्रवेशद्वारे ओटोमन काळातील आहेत आणि ती आजही शहराच्या दृश्यरचनेचा भाग आहेत. भिंतीबाहेरही अनेक ऐतिहासिक स्मारके व पुरातत्त्वीय स्थळे आहेत. या भागातील इमारतींच्या देखभालीवर मर्यादित साधने उपलब्ध असल्याने संवर्धन हे आव्हान आहे. येथील रहिवाशांच्या दैनंदिन जीवनावर राजकीय परिस्थितीचा मोठा परिणाम होतो.

जुन्या शहराच्या पुनर्रचनेत अनेक स्तर एकमेकांवर आढळतात आणि पुरातत्त्वीय उत्खननातून वेगवेगळ्या कालखंडांतील अवशेष समोर येतात. या भागात नवीन बांधकाम करणे मर्यादित असल्याने जुनी घरे दुरुस्त करून वापरण्यावर भर असतो. पाण्याचा पुरवठा व कचरा व्यवस्थापन हे येथील सततचे आव्हान आहे आणि त्यावर स्थानिक पातळीवर प्रयत्न होतात.

आधुनिक काळ व राजकीय वाद

१९४८ मध्ये झालेल्या युद्धानंतर जेरुसलेम दोन भागांत विभागले गेले — पश्चिम भाग इस्रायलच्या ताब्यात आणि पूर्व भाग जॉर्डनच्या ताब्यात. १९६७ च्या युद्धात इस्रायलने पूर्व जेरुसलेमवर ताबा मिळवला आणि १९८० मध्ये त्याचा आपल्या राजधानीचा भाग असल्याचे जाहीर केले. आंतरराष्ट्रीय समुदायाने या पावलाला मान्यता दिली नाही आणि बहुसंख्य देश जेरुसलेमचा अंतिम दर्जा वाटाघाटीतून ठरावा अशी भूमिका घेतात. पॅलेस्टिनी बाजू पूर्व जेरुसलेमला भावी पॅलेस्टिनी राज्याची राजधानी मानते. दोन्ही बाजूंच्या धार्मिक स्थळांच्या व्यवस्थापनाबाबत स्वतंत्र करार आहेत. या शहराचा दर्जा हा इस्रायली-पॅलेस्टिनी वाटाघाटींतील सर्वात कठीण मुद्दा मानला जातो.

अर्थव्यवस्था व लोकसंख्या

जेरुसलेमची अर्थव्यवस्था सेवा, पर्यटन, शिक्षण व सार्वजनिक क्षेत्र यांवर आधारित आहे. यात्रेकरू व पर्यटक मोठ्या संख्येने येत असल्याने हॉटेल, वाहतूक व हस्तकला उद्योगांना मागणी असते. शहरात अनेक विद्यापीठे, संग्रहालये व संशोधन संस्था आहेत. उत्पादन क्षेत्र मर्यादित असून तंत्रज्ञान व सेवा क्षेत्राचा वाटा वाढत आहे. लोकसंख्येत यहुदी व अरब असे दोन मोठे समूह आहेत आणि त्यांचे दैनंदिन जीवन, शाळा व भाषा वेगवेगळ्या पद्धतीने चालतात. रोजगाराच्या संधी व राहणीमानातील तफावत हा सामाजिक प्रश्न म्हणून नोंदवला जातो. शहराच्या अर्थव्यवस्थेत लहान उद्योग, हस्तकला व दुरुस्तीची कामे यांचाही वाटा आहे आणि ती अनेक कुटुंबांना उत्पन्न देतात. शहरातील वाहतूक व पाणीपुरवठा यंत्रणा सुधारण्यासाठी सतत गुंतवणूक होत आहे.

शहरात ट्राम व बस सेवा कार्यरत असून हलकी रेल्वेचा विस्तार सुरू आहे. जुन्या शहरातील अरुंद गल्ल्यांमुळे वाहनांचा वापर मर्यादित असतो आणि बहुतेक प्रवास पायी किंवा सार्वजनिक वाहतुकीने होतात. शहराच्या बाह्य भागांना जोडणारे महामार्ग व रिंगरोड उभारले गेले आहेत. पर्यटन व धार्मिक स्थळांभोवतीची गर्दी व्यवस्थापित करण्यासाठी वेगळी व्यवस्था ठेवली जाते. शहरातील रस्ते व सार्वजनिक जागा यांची देखभाल स्थानिक पातळीवर केली जाते आणि गर्दीच्या काळात वाहतूक नियंत्रणासाठी विशेष व्यवस्था लागू होते. यात्रेकरू व स्थानिक रहिवासी यांच्या सोयी लक्षात घेऊन प्रवेशव्यवस्था व सुरक्षा यंत्रणा नियोजित केली जाते.

संदर्भ

1. युनेस्को — जेरुसलेमचे जुने शहर व भिंती
2. ब्रिटॅनिका — जेरुसलेम
3. संयुक्त राष्ट्रांचे ठराव व दस्तऐवज
4. इस्रायलचे केंद्रीय सांख्यिकी कार्यालय

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६