ओटोमन साम्राज्य

ओटोमन साम्राज्य हे सुमारे सहाशे वर्षे टिकलेले इस्लामी साम्राज्य होते. त्याची सुरुवात इ.स. १२९९ च्या सुमारास अनातोलियातील ओस्मान या नेत्याच्या नेतृत्वाखाली झाली. इ.स. १४५३ मध्ये सुलतान मेहमेद दुसरा याने कॉन्स्टँटिनोपल जिंकले आणि बायझँटाईन साम्राज्याचा अंत केला. त्यानंतर हे साम्राज्य बाल्कन, मध्य पूर्व, उत्तर आफ्रिका आणि पूर्व युरोपपर्यंत पसरले. सुलेमानच्या काळात साम्राज्य आपल्या कमाल विस्तारास पोहोचले. ओटोमन प्रशासनात लष्करी सेवा, धार्मिक समुदायांवर आधारित व्यवस्था आणि जमीनदारी यांचा संगम होता. प्रथम महायुद्धात पराभवानंतर साम्राज्याचे विघटन झाले आणि इ.स. १९२३ मध्ये तुर्कस्तान प्रजासत्ताक म्हणून उदयास आले.

माहिती

ओटोमन साम्राज्याचा उदय अनातोलियाच्या वायव्य भागात झाला. मंगोल आक्रमणानंतर तेथील तुर्कमेन जमातींमध्ये सत्तेसाठी स्पर्धा सुरू होती. या परिस्थितीत ओस्मानने आपली सत्ता स्थिर केली आणि शेजारील बायझँटाईन प्रदेशांवर हळूहळू नियंत्रण मिळवले. त्याच्या पुढील पिढ्यांनी बर्सा आणि एदिर्ने ही शहरे राजधानी करून विस्तार चालू ठेवला.

चौदाव्या शतकात ओटोमन सैन्याने बाल्कनमध्ये प्रवेश केला. तेथील राज्यांमधील फूट आणि स्थानिक असंतोष यांचा त्यांना फायदा झाला. या विजयांमुळे ओटोमन सत्ता युरोपातील एक प्रमुख शक्ती बनली. राजधानी पुढे कॉन्स्टँटिनोपल येथे हलवली गेली.

कॉन्स्टँटिनोपलचा विजय

इ.स. १४५३ मध्ये मेहमेद दुसरा याने कॉन्स्टँटिनोपलला वेढा घातला. शहराच्या भिंती शतकानुशतके अभेद्य मानल्या जात होत्या. ओटोमनांनी मोठ्या तोफा वापरून भिंतींवर मारा केला आणि २९ मे १४५३ रोजी शहर ताब्यात घेतले. या घटनेला अनेक इतिहासकार मध्ययुगाचा अंत आणि नवीन काळाची सुरुवात मानतात.

शहराचे नाव बदलून इस्तंबूल असे ठेवले गेले आणि ते साम्राज्याचे राजधानीस्थान बनले. मेहमेदने शहर पुन्हा वसवण्यासाठी विविध भागांतील लोकांना तेथे आणले. चर्चचे रूपांतर मशिदीत करण्यात आले, तर काही चर्च कायम ठेवण्यात आली. या धोरणामुळे शहर पुन्हा व्यापाराचे केंद्र बनले.

सुलेमानचा काळ

सुलेमान पहिला इ.स. १५२० ते १५६६ या काळात सत्तेवर होता. त्याच्या काळात साम्राज्याने हंगेरीचा काही भाग, इराक आणि उत्तर आफ्रिकेचे किनारी भाग जिंकले. ओटोमन नौदल भूमध्य समुद्रात प्रभावी बनले. साम्राज्याची सीमा पश्चिमेस हंगेरीपासून पूर्वेस पर्शियापर्यंत पसरली.

सुलेमानने कायद्यांचे संकलन करवले, त्यामुळे त्याला कायदेकर्ता असेही म्हटले जाते. त्याच्या काळात स्थापत्यकलेची भरभराट झाली आणि इस्तंबूलमध्ये अनेक मशिदी व सार्वजनिक इमारती बांधल्या गेल्या. प्रशासनात अनुभवी अधिकाऱ्यांची नेमणूक झाली आणि करव्यवस्थेत सुधारणा करण्यात आली.

सुलतान	कारकीर्द
ओस्मान पहिला	इ.स. १२९९ च्या सुमारास ते इ.स. १३२६
मुराद पहिला	इ.स. १३६२ ते इ.स. १३८९
मेहमेद दुसरा	इ.स. १४५१ ते इ.स. १४८१
सेलिम पहिला	इ.स. १५१२ ते इ.स. १५२०
सुलेमान पहिला	इ.स. १५२० ते इ.स. १५६६

प्रशासन

ओटोमन साम्राज्याचे प्रशासन सुलतानाच्या केंद्रीय सत्तेवर आधारित होते. सुलतानाकडे लष्करी, न्यायिक आणि धार्मिक अधिकार होते. त्याच्या खाली मोठा अधिकारीवर्ग कारभार पाहत असे. या वर्गातील अनेक अधिकारी देवशिर्मे नावाच्या पद्धतीने गैर-मुस्लिम कुटुंबांतील मुलांना शिक्षण देऊन तयार केले जात असत.

साम्राज्यात मिल्लेट नावाची व्यवस्था होती. या अंतर्गत विविध धार्मिक समुदायांना आपल्या धार्मिक व सामाजिक बाबींचे व्यवस्थापन करण्याचा मर्यादित अधिकार होता. या समुदायांकडून स्वतंत्र कर वसूल केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे विविध समुदायांना एकाच राज्यात सहअस्तित्वाने राहणे शक्य झाले.

आर्थिक दृष्टीने साम्राज्य शेतीवर अवलंबून होते. जमिनीचे तुकडे लष्करी सेवेच्या बदल्यात दिले जात असत आणि त्यातून सैनिकांची उपजीविका भागत असे. व्यापारातूनही महसूल मिळत असे; इस्तंबूल आणि इतर बंदरांमधून युरोप व आशिया यांच्यातील वस्तूंची देवघेव होत असे.

सुधारणा, अर्थव्यवस्था आणि अधोगती

अठराव्या शतकात साम्राज्याची लष्करी श्रेष्ठता कमी होऊ लागली. युरोपीय देशांनी तंत्रज्ञान आणि संघटनेत आघाडी घेतली आणि ओटोमन प्रदेशांवर दबाव वाढवला. अंतर्गत बंडे आणि प्रांतीय अधिकाऱ्यांची स्वायत्तता यांमुळे केंद्रीय सत्ता कमकुवत झाली.

एकोणिसाव्या शतकात सुधारणांची मालिका सुरू झाली. प्रशासन, करव्यवस्था आणि शिक्षण यांत बदल करण्यात आले. इ.स. १८३९ मध्ये जाहीर झालेल्या सुधारणांच्या आदेशात सर्व नागरिकांना कायद्यासमोर समानता जाहीर करण्यात आली. तरीही आर्थिक ताण आणि युरोपीय देशांचे कर्ज यांमुळे साम्राज्यावर मोठा बोजा होता.

साम्राज्याच्या अर्थव्यवस्थेत शेतीबरोबरच व्यापार आणि हस्तकला यांचाही मोठा वाटा होता. बंदरे आणि बाजारपेठा यांतून मिळणाऱ्या जकातीतून राज्याला महसूल मिळत असे.

अठराव्या शतकापासून युरोपीय देशांकडून कर्ज घेण्याची प्रथा वाढली. यामुळे सुधारणांसाठी निधी उपलब्ध झाला, परंतु आर्थिक अवलंबित्वही वाढले.

प्रथम महायुद्ध आणि अंत

प्रथम महायुद्धात ओटोमन साम्राज्य जर्मनीच्या बाजूने लढले. युद्धात मोठी हानी झाली आणि अनेक प्रदेश हातातून गेले. इ.स. १९१८ मध्ये युद्धविराम झाला आणि त्यानंतर झालेल्या कराराने साम्राज्याच्या मोठ्या भागावर मित्रराष्ट्रांचे नियंत्रण आले.

यानंतर अनातोलियात मुस्तफा केमालच्या नेतृत्वाखाली राष्ट्रीय चळवळ उभी राहिली. इ.स. १९२२ मध्ये सुलतानपद रद्द करण्यात आले आणि इ.स. १९२३ मध्ये लॉझानच्या कराराने नवीन सीमा निश्चित झाल्या. त्याच वर्षी तुर्कस्तान प्रजासत्ताक घोषित झाले. अशा प्रकारे सुमारे सहाशे वर्षांची ओटोमन सत्ता संपुष्टात आली.

कला, स्थापत्य आणि समाज

ओटोमन स्थापत्यकलेत मध्य आशियाई, बायझँटाईन आणि इस्लामी घटकांचा संगम दिसतो. इस्तंबूलमधील सुलेमानिया मशीद आणि इतर मोठ्या इमारती या शैलीची उदाहरणे आहेत. घुमट आणि मिनार यांची रचना पुढील अनेक शतके अनुकरणासाठी वापरली गेली.

चित्रकला आणि हस्तकलेतही ओटोमन कारागिरांची कामगिरी उल्लेखनीय होती. कापड, कार्पेट, चिनीमाती आणि धातूकाम युरोपात मागणीचे होते. राजदरबारात कलाकारांना आश्रय मिळत असे आणि अनेक ग्रंथांची हस्तलिखिते तयार होत असत.

समाजात शहरी आणि ग्रामीण अशी स्पष्ट विभागणी होती. शहरांतील व्यापारी, कारागीर आणि अधिकारी यांचा वर्ग वेगळा होता, तर ग्रामीण भागात शेती प्रमुख होती. न्यायव्यवस्थेत धार्मिक कायद्याचा आधार होता आणि स्थानिक पातळीवर तडजोडीतून वाद मिटवले जात असत.

शिक्षण मुख्यतः धार्मिक संस्थांमध्ये दिले जात असे. मदरशांमध्ये धार्मिक विषयांसोबत भाषा आणि गणितही शिकवले जात असे. अठराव्या शतकानंतर छपाईच्या माध्यमातून पुस्तकांचा प्रसार वाढला.

वारसा

ओटोमन साम्राज्याचा वारसा बाल्कन, मध्य पूर्व आणि उत्तर आफ्रिकेतील अनेक देशांच्या सीमा, कायदे आणि लोकसंख्यारचनेत दिसतो. त्यांच्या काळातील मशिदी, पूल, जलवाहिन्या आणि बाजारपेठा आजही अनेक शहरांत उभ्या आहेत.

ओटोमन अभिलेखागार हे जगातील सर्वात मोठ्या ऐतिहासिक संग्रहांपैकी एक मानले जाते आणि त्यातून त्या काळातील जमीन, कर आणि लोकसंख्या यांची माहिती मिळते. साम्राज्याच्या विघटनानंतर निर्माण झालेले प्रश्न पुढील शतकातही पश्चिम आशियातील राजकारणावर परिणाम करत राहिले.

ओटोमन काळातील जमीन नोंदी आणि कराच्या कागदपत्रांवरून त्या काळातील शेती, गावरचना आणि लोकसंख्या यांचा अभ्यास होतो. या अभिलेखांमुळे बाल्कन आणि अनातोलियातील अनेक भागांचा मध्ययुगीन इतिहास अधिक स्पष्टपणे उलगडतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६