जयप्रकाश नारायण

जयप्रकाश नारायण हे स्वातंत्र्यसैनिक, समाजवादी नेते आणि विचारवंत होते. लोक त्यांना लोकनायक किंवा जेपी म्हणून ओळखतात. त्यांचा जन्म ११ ऑक्टोबर १९०२ रोजी सिताबदियारा येथे झाला. १९४२ च्या चले जावो आंदोलनात त्यांची मोठी भूमिका होती. १९७४-७५ मध्ये त्यांनी संपूर्ण क्रांतीची हाक दिली. १९९९ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आला.

माहिती

जयप्रकाश नारायण यांचा जन्म बिहारमधील एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांचे गाव घाघरा नदीच्या काठावर होते. पुरामुळे गावाला वारंवार हानी होत असे.

१९२२ मध्ये ते उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेला गेले. तेथे त्यांनी समाजशास्त्राचा अभ्यास केला. १९२९ मध्ये ते भारतात परतले आणि स्वातंत्र्यचळवळीत सहभागी झाले.

१९३४ मध्ये काँग्रेस समाजवादी पक्षाच्या स्थापनेत त्यांचा सहभाग होता. ते अनेक वर्षे या पक्षाचे सरचिटणीस राहिले.

स्वातंत्र्यसंग्राम

१९३२ मध्ये सविनय कायदेभंग चळवळीत भाग घेतल्यामुळे त्यांना तुरुंगवास झाला. १९४० मध्ये पुन्हा अटक झाली. १९४२ मध्ये ते हजारीबाग तुरुंगातून फरार झाले.

फरारीनंतर त्यांनी भूमिगत चळवळ उभारली. नेपाळमार्गे त्यांनी संघटनात्मक काम केले. या काळात त्यांना चले जावो आंदोलनाचा नायक असे म्हटले जाऊ लागले.

स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी पक्षीय राजकारणापासून दूर राहण्याचा निर्णय घेतला. १९५४ मध्ये ते सर्वोदय चळवळीत सहभागी झाले. भूदान चळवळीशीही ते जोडले गेले.

१९६५ मध्ये त्यांना रेमन मॅग्सेसे पुरस्कार मिळाला. हा पुरस्कार सार्वजनिक सेवेसाठी दिला जातो. १९७१ ते १९७३ या काळात त्यांनी मध्य प्रदेशातील डकैतांचे आत्मसमर्पण घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न केले.

संपूर्ण क्रांती आणि आणीबाणी

१९७४ मध्ये बिहारमध्ये विद्यार्थी आंदोलन सुरू झाले. जयप्रकाश नारायण यांनी या आंदोलनाचे नेतृत्व स्वीकारले. त्यांनी संपूर्ण क्रांतीची हाक दिली.

यात भ्रष्टाचार, बेरोजगारी आणि सामाजिक अन्याय यांविरुद्ध लढण्याचे आवाहन होते. आंदोलन गुजरात आणि बिहारमध्ये विशेष जोरात होते. मोठ्या संख्येने विद्यार्थी आणि नागरिक सहभागी झाले.

२५ जून १९७५ रोजी देशात आणीबाणी लागू झाली. त्याच दिवशी त्यांना अटक करण्यात आली. १२ नोव्हेंबर १९७५ रोजी त्यांची सुटका झाली.

आणीबाणीनंतर १९७७ मध्ये जनता पक्षाच्या स्थापनेत त्यांचा मोठा वाटा होता. आजारपणामुळे त्यांनी सक्रिय राजकारणातून विश्रांती घेतली.

भारतरत्न आणि विचारवारसा

८ ऑक्टोबर १९७९ रोजी पाटणा येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या ७७ व्या वाढदिवसाच्या तीन दिवस आधी ही घटना घडली. मधुमेह आणि हृदयविकार ही कारणे होती.

१९९९ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आला. सार्वजनिक व्यवहार या क्षेत्रासाठी हा सन्मान देण्यात आला. त्या वर्षी अमर्त्य सेन, गोपीनाथ बोर्डोलोई आणि रविशंकर यांनाही भारतरत्न मिळाला. एका वर्षी चार पुरस्कार मिळण्याची ती पहिली वेळ होती.

भारतरत्नाची शिफारस पंतप्रधान राष्ट्रपतींकडे करतात. यासाठी औपचारिक अर्जाची गरज नसते. पुरस्कारासोबत सनद आणि पदक मिळते, रोख रक्कम मिळत नाही.

त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली. समाजवाद, सर्वोदय आणि लोकशाही या विषयांवरील त्यांचे लेखन महत्त्वाचे मानले जाते. पाटणा विमानतळाला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.

त्यांच्या विचारांचा प्रभाव अनेक सामाजिक चळवळींवर दिसतो. पारदर्शकता आणि भ्रष्टाचारविरोध या मुद्द्यांवर त्यांनी दिलेला आवाज पुढेही चर्चेत राहिला.

सर्वोदय आणि भूदान

१९५४ मध्ये जयप्रकाश नारायण सर्वोदय चळवळीत सहभागी झाले. विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळीशी ते जोडले गेले. या चळवळीत जमीनदारांनी गोरगरिबांना जमीन दान केली.

त्यांनी पक्षीय राजकारण सोडले आणि सामाजिक कामाकडे वळले. ग्रामस्वराज्य आणि स्थानिक स्वराज्य यांवर त्यांनी भर दिला. हिंसाचार टाळून बदल घडवण्यावर त्यांचा विश्वास होता.

१९६२ मध्ये ते भारत-पाकिस्तान सलोखा गटाचे अध्यक्ष झाले. शांततेच्या प्रयत्नांत त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.

या काळात त्यांनी अनेक ठिकाणी प्रवास केला. गावांमधील लोकांशी थेट संवाद साधणे ही त्यांची पद्धत होती.

विचार आणि लेखन

त्यांनी समाजवाद, राष्ट्रवाद आणि सर्वोदय या विषयांवर लेखन केले. त्यांची अनेक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. त्यांच्या विचारांचा अभ्यास आजही होतो.

त्यांनी लोकशाहीत सहभागाचे महत्त्व अधोरेखित केले. नागरिकांनी केवळ मतदानावर अवलंबून न राहता सक्रिय राहावे, असे त्यांचे मत होते.

त्यांच्या भाषणांमुळे आणि लेखनामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये मोठी प्रेरणा निर्माण झाली. १९७४ च्या आंदोलनात तरुणांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणात होता.

त्यांच्या जीवनचरित्राचे लेखन अनेक लेखकांनी केले. हिंदी साहित्यात त्यांच्यावर चरित्रग्रंथ प्रकाशित झाले आहेत.

स्मरण आणि नावे

पाटणा येथील विमानतळाला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. दिल्लीत त्यांच्या नावाने एक रुग्णालय चालते. २००१ मध्ये त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीट काढण्यात आले.

त्यांच्या नावाने अनेक संस्था आणि पुरस्कार सुरू झाले आहेत. सामाजिक कार्यासाठी देण्यात येणाऱ्या काही पुरस्कारांना त्यांचे नाव दिले जाते.

त्यांच्या निधनाची चुकीची घोषणा १९७९ मध्ये एकदा झाली होती. तेव्हा देशभर शोक व्यक्त झाला. ही घटना त्यांच्या लोकप्रियतेचे प्रतीक मानली जाते.

लोकनायक ही उपाधी त्यांना जनतेने दिली. भ्रष्टाचारविरोध आणि लोकसहभाग या मुद्द्यांवर त्यांचे नाव आजही आदराने घेतले जाते.

आणीबाणीनंतरचा काळ

१९७७ मध्ये निवडणुका झाल्या आणि जनता पक्ष सत्तेवर आला. या पक्षाच्या निर्मितीत त्यांचा मोठा वाटा होता. मात्र त्यांनी स्वतः कोणतेही पद घेतले नाही.

आजारपणामुळे ते सक्रिय राजकारणातून दूर राहिले. तरीही सामाजिक प्रश्नांवर ते मते मांडत राहिले. त्यांच्या सूचनांना राजकीय वर्तुळात महत्त्व होते.

१९७९ मध्ये त्यांच्या निधनाची चुकीची घोषणा झाली होती. तेव्हा देशभर शोक व्यक्त झाला. पुढे ही चूक स्पष्ट झाली.

त्यांचे कार्य लोकसहभाग आणि पारदर्शकता या दोन तत्त्वांभोवती उभे होते. या तत्त्वांचा वापर पुढील अनेक चळवळींनी केला.

संदर्भ

1. Bio-data: Jayaprakash Narayan – Prime Ministers Museum
2. Bharat Ratna notification, 1954 – padmaawards.gov.in
3. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)
4. Jayaprakash Narayan – Google Arts & Culture
5. Padma Awards dashboard

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६