विनोबा भावे

विनोबा भावे (११ सप्टेंबर १८९५ – १५ नोव्हेंबर १९८२) हे गांधीवादी कार्यकर्ते, समाजसुधारक आणि भूदान चळवळीचे प्रणेते होते. त्यांचे पूर्ण नाव विनायक नारायण भावे होते. इ.स. १९१६ मध्ये ते महात्मा गांधींच्या संपर्कात आले आणि पुढे आपले जीवन सार्वजनिक कार्यासाठी समर्पित केले. इ.स. १९५१ मध्ये त्यांनी भूदान चळवळीची सुरुवात केली आणि पुढील वर्षांत पायी प्रवास करून देशभर या चळवळीचा प्रसार केला. सर्वोदय विचाराचे ते प्रमुख प्रवर्तक होते.

माहिती

तपशील	माहिती
पूर्ण नाव	विनायक नारायण भावे
जन्म	११ सप्टेंबर १८९५
जन्मस्थळ	गागोदे, पेण तालुका, रायगड जिल्हा
वडील	नारायण शंभूराव भावे
आई	रुक्मिणीदेवी
प्रमुख कार्यक्षेत्र	समाजसेवा, भूदान व सर्वोदय
आश्रम	परमधाम आश्रम, पौनार, वर्धा
प्रमुख ग्रंथ	गीता प्रवचने
चळवळ	भूदान (१९५१), ग्रामदान
पुरस्कार	रॅमन मॅग्सेसे पुरस्कार (१९५८)
निधन	१५ नोव्हेंबर १९८२
निधनस्थळ	पौनार, वर्धा जिल्हा

प्रारंभिक जीवन

विनायक नारायण भावे यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १८९५ रोजी रायगड जिल्ह्यातील पेण तालुक्यातील गागोदे या गावी झाला. त्यांचे वडील नारायण शंभूराव भावे हे कापड गिरणीत काम करत असत आणि कुटुंबाचे वास्तव्य बऱ्याच काळाने बडोदा येथे झाले.

शालेय शिक्षणात त्यांनी चांगली कामगिरी केली. पुढील शिक्षणासाठी ते वाराणसी येथे गेले आणि तेथे संस्कृत व गणिताचा अभ्यास केला; त्यानंतर मुंबईत विज्ञान शाखेत प्रवेश घेतला, मात्र शिक्षण पूर्ण करण्यापूर्वीच त्यांचा कल आध्यात्मिक विषयांकडे वळला.

तरुण वयात त्यांनी संन्यास घेण्याचा निर्णय घेतला आणि घर सोडले. या काळात त्यांनी कठोर व्रतांचे पालन केले आणि अध्यात्माचा गंभीर अभ्यास केला.

गांधीजींच्या आश्रमातील जीवनपद्धतीने त्यांच्या विचारांना आकार दिला आणि साधी राहणी व नियमित अभ्यास ही त्यांच्या जीवनशैलीची वैशिष्ट्ये बनली. आश्रमातील कामाच्या अनुभवातूनच पुढील काळातील सामाजिक उपक्रमांची दिशा ठरली.

गांधीजींच्या संपर्कात

इ.स. १९१६ मध्ये विनोबा भावे महात्मा गांधींच्या संपर्कात आले आणि त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली काम करू लागले. गांधीजींनी त्यांना वर्धा येथील आश्रमाच्या कामाची जबाबदारी दिली आणि आश्रमातील दैनंदिन कामकाज, शेती व अभ्यास या सर्वांत त्यांचा सहभाग असे.

विनोबांनी गांधीजींच्या रचनात्मक कार्यक्रमात सक्रिय सहभाग घेतला. खादी, ग्रामोद्योग, निर्मूलन आणि शिक्षण या क्षेत्रांतील कामात त्यांनी योगदान दिले आणि गांधीजींशी असलेले त्यांचे नाते गुरु-शिष्यापेक्षा सहकारी कार्यकर्त्यांचे होते, असे उल्लेख आढळतात.

आश्रमाच्या माध्यमातून शेती, हस्तोद्योग व अभ्यास यांची एकत्रित व्यवस्था उभारण्यात आली. तेथे येणाऱ्या कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षण देण्याचे कामही होत असे आणि या आश्रमातूनच पुढील अनेक सामाजिक उपक्रमांची सुरुवात झाली.

आश्रम आणि साहित्यिक कार्य

इ.स. १९३४ मध्ये विनोबांनी वर्धा जिल्ह्यातील पौनार येथे परमधाम आश्रमाची स्थापना केली आणि हा आश्रम पुढील काळात त्यांच्या कार्याचे केंद्र बनला. तेथूनच अनेक उपक्रम राबवले गेले.

कारावासाच्या काळात त्यांनी भगवद्गीतेवरील प्रवचने लिहिली आणि ती 'गीता प्रवचने' या नावाने मराठीत प्रकाशित झाली. या ग्रंथात गीतेतील श्लोकांचा मराठीत अर्थ लावून त्यावर सोप्या भाषेत विवेचन केले आहे आणि तो मराठीतील गीतेवरील महत्त्वाच्या टीकाग्रंथांपैकी एक मानला जातो.

विनोबांनी अनेक भाषांतील साहित्याचे वाचन केले आणि स्वतःही नियमितपणे लेखन केले. त्यांच्या लिखाणात गीतेवरील प्रवचने, सामाजिक विषयांवरील निबंध आणि पत्रसंवाद यांचा समावेश आहे आणि या लेखनाचे पुढे अनेक खंडांत संकलन झाले.

स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर लक्ष केंद्रित केले. गांधीजींच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याचे काम त्यांनी संघटनात्मक पातळीवर केले.

स्वातंत्र्य चळवळीत सहभाग

विनोबांनी स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला आणि त्यांना कारावासही भोगावा लागला. सत्याग्रह आणि असहकार चळवळीच्या काळात ते तुरुंगात होते, असे उल्लेख आढळतात आणि तेथेही त्यांनी वाचन व लेखन चालू ठेवले.

स्वातंत्र्यानंतरही त्यांनी राजकीय पदे स्वीकारली नाहीत आणि समाजसेवेचा मार्ग चालू ठेवला. गांधीजींच्या हत्येनंतर त्यांनी देशभर शांततेचा संदेश पोहोचवण्याचे काम केले आणि या प्रवासात त्यांनी विविध प्रांतांतील गावांना भेटी दिल्या.

या चळवळीचे स्वरूप स्वेच्छा आणि अहिंसा यांवर आधारित होते आणि यात सहभागी होण्याचे आवाहन त्यांनी गावोगावी केले. काही अभ्यासकांनी या चळवळीच्या परिणामकारकतेबाबत प्रश्न उपस्थित केले आहेत, तर काहींनी तिला सामाजिक जागृतीचे महत्त्वाचे माध्यम मानले आहे.

या चळवळीचा प्रसार वर्तमानपत्रे, पत्रके व स्थानिक सभांच्या माध्यमातून झाला. अनेक स्वयंसेवक या कामात सहभागी झाले आणि गावपातळीवर समित्या उभारल्या गेल्या. काही ठिकाणी जमिनीच्या वाटपाबाबत वाद निर्माण झाल्याचेही नोंदवले गेले आहे.

भूदान चळवळ

१८ एप्रिल १९५१ रोजी तेलंगणातील पोचंपल्ली येथे विनोबांनी भूदान चळवळीची सुरुवात केली. भूमिहीन शेतकऱ्यांना जमीन मिळावी यासाठी जमीनदारांनी स्वेच्छेने जमीन दान करावी, हे या चळवळीचे स्वरूप होते.

या चळवळीतून पुढील वर्षांत मोठ्या प्रमाणात जमीन दान म्हणून मिळाली, असे नमूद केले जाते. विनोबांनी सुमारे तेरा वर्षे पायी प्रवास करून देशभर या चळवळीचा प्रचार केला आणि अनेक गावांना भेटी दिल्या.

भूदान चळवळीचे स्वरूप स्वेच्छा आणि अहिंसा यांवर आधारित होते. दान मिळालेल्या जमिनीचे वाटप व नोंदणी यासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था उभारण्यात आली आणि स्थानिक समित्यांमार्फत तिची अंमलबजावणी होत असे; काही ठिकाणी मालकीहक्कांबाबत अडचणी उद्भवल्याचेही नोंदवले गेले आहे.

ग्रामदानाच्या माध्यमातून गावातील जमीन, पशुधन व इतर संसाधने सामुदायिक व्यवस्थेकडे सोपवण्याची कल्पना मांडली गेली आणि या प्रयोगाची अंमलबजावणी काही गावांत मर्यादित स्वरूपात झाली. सर्वोदयाच्या कल्पनेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थानिक संसाधनांवर आधारित करण्याची दृष्टी होती आणि या विचाराचा प्रसार पत्रके, प्रवचने व प्रवास यांच्या माध्यमातून झाला.

ग्रामदान आणि सर्वोदय

भूदानानंतर विनोबांनी ग्रामदानाची संकल्पना पुढे आणली. यात संपूर्ण गावाने आपली जमीन सामुदायिक व्यवस्थेकडे सोपवावी आणि गावाचा विकास सामूहिक जबाबदारीने व्हावा, असे अपेक्षित होते.

सर्वोदय ही त्यांच्या विचारांची मुख्य संकल्पना होती आणि समाजातील सर्व घटकांचा सर्वांगीण विकास हा तिचा आशय होता. या विचाराच्या प्रसारासाठी त्यांनी लेखन व प्रवास यांचा आधार घेतला आणि जातीय भेदभावाच्या निर्मूलनासाठी तसेच स्त्रियांच्या सन्मानासाठीही आवाहन केले.

त्यांनी स्वीकारलेल्या पुरस्काराचा वापर ग्रामीण विकासाच्या कामांसाठी करण्याचे ठरवले, असे नमूद केले जाते. त्यांच्या कार्याची दखल राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर घेतली गेली आणि त्यांच्या विचारांचा प्रसार अनेक भाषांत झाला.

सन्मान आणि पुरस्कार

इ.स. १९५८ मध्ये विनोबा भावे यांना रॅमन मॅग्सेसे पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आणि हा पुरस्कार मिळालेल्या ते पहिल्या व्यक्तींपैकी एक होते. पुरस्काराची रक्कम त्यांनी सार्वजनिक कार्यासाठी दिली, असे नमूद केले जाते.

त्यांनी अनेक विद्यापीठांच्या मानद पदव्या स्वीकारल्या आणि सार्वजनिक व्यासपीठांवरून सामाजिक प्रश्नांवर मार्गदर्शन केले. सार्वजनिक कार्यक्रमांत ते 'जय जगत' या संबोधनाने उपस्थितांना संबोधत असत.

त्यांच्या पत्रव्यवहाराचे संकलनही प्रकाशित झाले असून त्यातून तत्कालीन सामाजिक प्रश्नांची माहिती मिळते. त्यांच्या कार्याची आठवण म्हणून पौनार व गागोदे येथे स्मृतिस्थळे आहेत आणि त्यांच्या नावाने अनेक संस्था ग्रामीण विकासाचे काम करत आहेत.

निधन आणि वारसा

विनोबा भावे यांचे निधन १५ नोव्हेंबर १९८२ रोजी पौनार येथे झाले आणि त्यांच्यानंतरही परमधाम आश्रम व सर्वोदय विचाराच्या संस्था कार्यरत राहिल्या. पौनार येथील आश्रम आजही या कामासाठी कार्यरत असून तेथे त्यांची समाधी आहे.

त्यांच्या नावाने अनेक शाळा, संस्था आणि स्मृतिस्थळे देशभरात आहेत. भूदान चळवळीचा अभ्यास ग्रामीण विकास आणि स्वयंसेवी चळवळींच्या अभ्यासात केला जातो आणि त्यांच्या लेखनाचे अनेक खंड प्रकाशित झाले आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६