जमशेटजी टाटा

जमशेटजी नसरवानजी टाटा हे टाटा समूहाचे संस्थापक होते. त्यांचा जन्म ३ मार्च १८३९ रोजी गुजरातमधील नवसारी येथे झाला. त्यांनी १८६८ मध्ये व्यापारी कंपनी सुरू केली. पुढे ती भारतातील सर्वात मोठी औद्योगिक संस्था बनली. त्यांनी जमशेदपूर शहराची कल्पना मांडली. भारतीय विज्ञान संस्था उभारण्यासाठी त्यांनी मोठी रक्कम दिली. त्यांच्या हयातीत भारतात कोणतेही नागरी पुरस्कार अस्तित्वात नव्हते.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म	३ मार्च १८३९, नवसारी (गुजरात)
मृत्यू	१९ मे १९०४, बाद नाऊहाइम (जर्मनी)
व्यापार सुरुवात	१८६८, २१,००० रुपयांच्या भांडवलाने
पहिला कारखाना	१८७४, एम्प्रेस मिल्स, नागपूर
प्रमुख संस्था	ताज महाल हॉटेल, टाटा स्टील, टाटा पॉवर, भारतीय विज्ञान संस्था
दानधर्म	१८९२ मध्ये जे. एन. टाटा एंडोमेंटची स्थापना
नावावर शहर	जमशेदपूर, १९१९ मध्ये नाव देण्यात आले

जमशेटजी यांचे कुटुंब पारशी पुरोहितांचे होते. अनेक पिढ्या कुटुंबातील लोक पुरोहिताई करत होते. त्यांचे वडील नसरवानजी यांनी मात्र व्यापाराकडे वळण्याचे ठरवले. ते मुंबईत व्यापार करू लागले.

जमशेटजी वयाच्या चौदाव्या वर्षी वडिलांकडे मुंबईत आले. त्यांनी एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून शिक्षण पूर्ण केले. नऊ वर्षे वडिलांच्या व्यवसायात काम केल्यानंतर त्यांनी स्वतःचा व्यवसाय सुरू केला.

त्यांच्या कार्यात तीन मोठी स्वप्ने होती. लोखंड व पोलाद कारखाना, जलविद्युत निर्मिती आणि जागतिक दर्जाची शैक्षणिक संस्था. या तिन्हींची पूर्ती त्यांच्या हयातीत झाली नाही. पण त्यांनी घातलेला पाया पुढे कामी आला.

उद्योगाची सुरुवात

१८६८ मध्ये जमशेटजी यांनी २१,००० रुपयांच्या भांडवलाने व्यापारी कंपनी काढली. सुरुवातीला ते कापूस आणि इतर मालाचा व्यापार करत होते. पुढे त्यांनी इंग्लंडला प्रवास करून कापड उद्योगाची माहिती घेतली.

१८७४ मध्ये त्यांनी नागपूर येथे कापड गिरणी उभारली. त्या काळात मुंबई कापड उद्योगाचे केंद्र होते. नागपूरसारख्या ठिकाणी गिरणी काढण्यावर अनेकांनी आश्चर्य व्यक्त केले. पण हा निर्णय यशस्वी ठरला.

पुढील काळात त्यांनी मुंबईत ताज महाल हॉटेल उभारले. तेथे वीज आणि इतर आधुनिक सुविधा होत्या. हे हॉटेल भारतातील पहिल्या आधुनिक हॉटेलांपैकी एक मानले जाते.

त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे पुत्र दोराबजी यांनी टाटा स्टीलची स्थापना केली. हा कारखाना १९०७ मध्ये सुरू झाला. टाटा पॉवरची स्थापना १९१० मध्ये झाली.

शिक्षण आणि दानधर्म

१८९२ मध्ये जमशेटजी यांनी जे. एन. टाटा एंडोमेंट सुरू केले. या निधीतून भारतीय विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडला पाठवले जाई. जात किंवा पंथ याचा भेदभाव केला जात नसे.

भारतीय विज्ञान संस्थेसाठी त्यांनी आपल्या वैयक्तिक संपत्तीतून ३० लाख रुपये देण्याचे ठरवले. संस्थेची रचना त्यांनी स्वतः ठरवली. अनेक अधिकाऱ्यांशी आणि विचारवंतांशी त्यांनी यासाठी पत्रव्यवहार केला.

संस्था १९०९ मध्ये स्थापन झाली आणि १९११ मध्ये पहिला तुकडी दाखल झाली. हे त्यांच्या मृत्यूनंतर घडले. बंगळुरू येथील ही संस्था आज भारतातील प्रमुख संशोधन केंद्र मानली जाते.

कामगारांच्या सुविधांबाबतही ते पुढारलेले होते. कमी कामाचे तास, हवेशीर कार्यस्थळे आणि भविष्यनिर्वाह निधी यांची कल्पना त्यांनी मांडली. या सुविधा त्या काळात कायदेशीर बंधनकारक नव्हत्या.

पुरस्कारांचा प्रश्न

जमशेटजी यांच्या हयातीत भारतात भारतरत्न किंवा पद्म पुरस्कार अस्तित्वात नव्हते. भारतरत्न १९५४ मध्ये सुरू झाला. पद्म पुरस्कारही त्याच वर्षी सुरू झाले. त्यामुळे त्यांना कोणताही भारतीय नागरी पुरस्कार मिळाला नाही.

त्यांच्या वंशजांना मात्र हे सन्मान मिळाले आहेत. जे. आर. डी. टाटा यांना १९९२ मध्ये भारतरत्न मिळाला. तो व्यापार व उद्योग क्षेत्रासाठी दिलेला भारतरत्न होता. रतन टाटा यांना २००८ मध्ये पद्मविभूषण मिळाला.

भारतरत्नाची शिफारस पंतप्रधान राष्ट्रपतींकडे करतात. यासाठी औपचारिक अर्जाची आवश्यकता नसते. एका वर्षात सामान्यतः तीनपेक्षा जास्त पुरस्कार दिले जात नाहीत. पुरस्कारासोबत सनद आणि पदक मिळते, रोख रक्कम मिळत नाही.

२०२१ मध्ये एका आंतरराष्ट्रीय अभ्यासात त्यांना शतकातील सर्वात मोठे दानवीर म्हणून स्थान देण्यात आले. त्यांच्या सुरुवातीच्या निधींचा विचार यात केला गेला होता.

वारसा

जमशेदपूर शहराची कल्पना त्यांनी मांडली होती. १९०२ मध्ये त्यांनी पुत्राला लिहिलेल्या पत्रात रस्ते, बागा आणि खेळाची मैदाने यांची रचना सांगितली होती. शहराला १९१९ मध्ये त्यांचे नाव देण्यात आले.

आज टाटा समूह अनेक क्षेत्रांत काम करतो. पोलाद, वाहने, माहिती तंत्रज्ञान, ऊर्जा आणि हॉटेल अशा विविध क्षेत्रांत त्याची उपस्थिती आहे. या समूहाची पायाभरणी एका व्यापाऱ्याने केलेली होती.

त्यांच्या नावाने अनेक संस्था चालतात. टाटा मूलभूत संशोधन संस्था, टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था आणि टाटा मेमोरियल रुग्णालय यांचा समावेश आहे. या सर्व संस्थांना त्यांच्या कुटुंबाच्या निधीचा आधार आहे.

त्यांचे कार्य केवळ उद्योगापुरते मर्यादित नव्हते. शिक्षण, आरोग्य आणि संशोधन यांना त्यांनी दिलेले योगदान टिकून आहे. म्हणूनच त्यांची गणना भारताच्या आधुनिक काळातील प्रमुख बांधकाम करणाऱ्यांत होते.

समूहाची पुढील वाटचाल

जमशेटजी यांच्या निधनानंतर त्यांचे मोठे पुत्र दोराबजी टाटा अध्यक्ष झाले. त्यांनी वडिलांची तीन स्वप्ने पूर्ण करण्याचे काम हाती घेतले. साकची या दुर्गम ठिकाणी पोलाद कारखान्याची जागा निवडण्यात आली.

कारखान्याच्या आधी तेथे रुग्णालय बांधण्यात आले. पहिला पोलाद गोळा बाहेर पडण्यापूर्वीच ही सुविधा तयार होती. या भागातून पुढे जमशेदपूर शहर उभे राहिले.

१९१० मध्ये पश्चिम भारतातील पहिला जलविद्युत प्रकल्प सुरू झाला. यातून मुंबईला स्वच्छ वीज मिळू लागली. टाटा पॉवर या कंपनीची सुरुवात याच प्रकल्पातून झाली.

१९१२ मध्ये भारतातील पहिले नियोजित औद्योगिक शहर उभे राहिले. १९१९ मध्ये त्याला जमशेटजी यांचे नाव देण्यात आले.

संस्थांचे जाळे

टाटा कुटुंबाने उभारलेल्या संस्था आजही चालू आहेत. टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेची स्थापना १९४५ मध्ये झाली. भौतिकशास्त्र आणि गणिताच्या संशोधनासाठी ही संस्था प्रसिद्ध आहे.

टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेची स्थापना १९३६ मध्ये झाली. समाजकार्याचे शिक्षण देणारी ती भारतातील पहिली संस्था मानली जाते. टाटा मेमोरियल रुग्णालय १९४१ मध्ये सुरू झाले.

या संस्थांना टाटा न्यासांचा आधार आहे. सर दोराबजी टाटा न्यास आणि सर रतन टाटा न्यास यांच्याकडे टाटा सन्समधील मोठा वाटा आहे. या न्यासांच्या माध्यमातून समाजकार्य चालते.

शिक्षण, आरोग्य आणि संशोधन या तीन क्षेत्रांत टाटा न्यासांचे काम पसरलेले आहे. या सर्वांची सुरुवात जमशेटजी यांच्या विचारांतून झाली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६