जालना जिल्हा

जालना जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाड्यातील जिल्हा आहे. जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर विभागात येतो. जिल्ह्याचे मुख्यालय जालना शहरात आहे. बियाणे उद्योगासाठी जिल्हा राज्यात ओळखला जातो. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १९,५९,०४६ आहे. जिल्ह्यात आठ तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस जळगाव आणि बुलढाणा जिल्हे आहेत. पूर्वेस परभणी जिल्हा आहे. दक्षिणेस बीड तर पश्चिमेस छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा आहे.

जिल्ह्यात ९५८ गावे आहेत. जिल्ह्याचा बराच भाग सपाट आणि कोरडा आहे. जिल्ह्यात वनक्षेत्र फार कमी आहे.

प्रशासन आणि तालुके

जिल्ह्यात आठ तालुके आहेत. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: जालना, अंबड, भोकरदन, बदनापूर, जाफ्राबाद, घनसावंगी, परतूर आणि मंठा.

जिल्ह्यात चार महसुली उपविभाग आहेत. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

जिल्ह्यात नगरपालिका आणि नगरपंचायती आहेत. महानगरपालिका जिल्ह्यात नाही. जिल्ह्यात लोकसभेची एक जागा आहे.

१९८१ साली जालना जिल्ह्याची निर्मिती झाली. तेव्हा औरंगाबाद जिल्ह्यातील चार आणि परभणी जिल्ह्यातील एक तालुका घेण्यात आला. १९९२ साली तीन नवे तालुके तयार झाले.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश सपाट आहे. काही भागात हलक्या उंचीच्या टेकड्या आहेत. जिल्ह्यात काळी आणि मध्यम प्रतीची मृदा आढळते.

जिल्ह्यातील नद्या हंगामी स्वरूपाच्या आहेत. पूर्णा आणि गोदावरीच्या काही उपनद्या जिल्ह्यातून वाहतात. पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतो.

हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान बरेच वाढते. पावसाचे प्रमाण कमी आणि अनिश्चित आहे.

जिल्ह्यात दुष्काळाचा धोका कायम असतो. काही वर्षांत पाऊस पूर्णपणे हुलकावणी देतो. त्यामुळे जलसंधारण महत्त्वाचे मानले जाते.

इतिहास

प्राचीन काळी भोकरदन हे महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र होते. ते भोगवर्धन या नावाने ओळखले जात होते. तेथे प्राचीन अवशेष सापडले आहेत.

पुढे हा भाग निजामाच्या अखत्यारीत होता. मराठवाडा मुक्तिसंग्रामात जिल्ह्यातील अनेकजण सहभागी झाले. जालन्याचे जनार्दन मामा नागापूरकर यांनी या लढ्यात प्राण दिले.

१९४८ साली हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. १९८१ साली जालना स्वतंत्र जिल्हा झाला.

जिल्ह्यात तीर्थपुरी येथे प्राचीन देवस्थाने आहेत. जाफ्राबाद आणि परतूर ही शहरेही जुनी आहेत. भोकरदन येथे जुनी तटबंदी आणि मंदिरे आहेत.

अर्थव्यवस्था

बियाणे उद्योग हे जिल्ह्याचे वैशिष्ट्य आहे. अनेक कंपन्यांनी येथे बियाणे उत्पादनाची एकके उभारली आहेत. शेतकऱ्यांना करारावर बियाणे पिकवण्याचे उत्पन्न मिळते.

जिल्ह्यात पोलाद गिरण्यांचा समूह आहे. पोलाद पुनर्वितळणाची अनेक एकके येथे आहेत. या उद्योगांमुळे रोजगार निर्माण झाला.

कापूस, ज्वारी आणि तूर ही प्रमुख पिके आहेत. जिल्ह्यात डाळ गिरण्या आणि तेल गिरण्या आहेत. कापूस जिनिंगचे कारखानेही चालतात.

जिल्ह्यात साखर कारखाने आहेत. परतूर आणि अंबड येथे सहकारी साखर कारखाने आहेत. ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना याचा फायदा होतो.

जिल्ह्यात मोसंबीची लागवड मोठ्या प्रमाणात होते. फळांची वाहतूक बाहेरच्या बाजारपेठांकडे होते. मंठा येथील गुरांचा बाजार आसपासच्या जिल्ह्यांत प्रसिद्ध आहे.

पर्यटनस्थळे

भोकरदन येथे प्राचीन स्थळे आहेत. उत्खननात मिळालेल्या वस्तू इतिहासाची साक्ष देतात. हे स्थळ अभ्यासकांना आकर्षित करते.

तीर्थपुरी येथे जुनी मंदिरे आहेत. हे स्थळ अंबड तालुक्यात आहे. भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

जालना शहरात जुना किल्ला आहे. शहराजवळ जलाशय आणि बागा आहेत. जिल्ह्यातील यात्रा आणि उत्सवांना गर्दी होते.

राजूर येथे गणपतीचे मंदिर आहे. हे स्थळ भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. जिल्ह्यात अनेक जुनी देवस्थाने विखुरलेली आहेत.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. ग्रामीण भागात बोलीभाषांचा वापर होतो. लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आणि उद्योग आहे.

जिल्ह्यात विविध सण साजरे होतात. गणेशोत्सव आणि दिवाळी मोठ्या उत्साहात साजऱ्या होतात. यात्रांना आसपासच्या गावांतून भाविक येतात.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार वाढत आहे. अनेक महाविद्यालये येथे आहेत. आरोग्य सुविधा तालुकास्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

जिल्ह्यातून रेल्वेमार्ग जातो. जालना हे प्रमुख रेल्वे स्थानके आहे. औरंगाबाद आणि परभणीकडे जाण्यासाठी रेल्वे उपलब्ध आहे.

जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. राज्य महामार्गांचे जाळे विस्तारले आहे. जवळच औरंगाबाद येथे विमानतळ आहे.

सिंचन आणि जलप्रकल्प

जिल्ह्यातील सिंचन क्षेत्र मर्यादित आहे. काही लहान प्रकल्प आणि बंधारे उभारले आहेत. विहिरी आणि उपसा सिंचन यांवर शेती अवलंबून आहे.

जलसंधारणाच्या योजना गावागावांत राबवल्या जातात. शेततळी बांधण्यास शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन दिले जाते. त्यामुळे भूजल पातळी वाढवण्याचा प्रयत्न होतो.

आरोग्य आणि शिक्षण

जिल्ह्यात जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे कार्यरत आहेत. आरोग्य योजनांची अंमलबजावणी सुरू आहे.

जिल्ह्यात शाळा आणि महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले आहे. तंत्रशिक्षणासाठी काही संस्था येथे आहेत. तरुण उच्च शिक्षणासाठी बाहेरच्या शहरांत जातात.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यात बियाणे उद्योगामुळे शेतीला नवे तंत्रज्ञान मिळाले आहे. पोलाद गिरण्यांमुळे औद्योगिक आधार तयार झाला. दोन्ही क्षेत्रांनी रोजगाराच्या संधी वाढवल्या.

जिल्ह्यातील शेती अजूनही पावसावर अवलंबून आहे. पाण्याची साठवणूक वाढल्यास उत्पादन सुधारू शकते. औद्योगिक वसाहतींचा विस्तार हाही उपाय आहे.

वाहतूक आणि बाजारपेठा

जिल्ह्यात कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांचे जाळे आहे. जालना आणि परतूर येथे मोठ्या बाजारपेठा आहेत. शेतमालाची वाहतूक रस्त्यांनी होते.

उद्योगांमुळे मालाची येण्या-जाण्याची गती वाढली आहे. रेल्वे स्थानकावरून माल देशाच्या इतर भागांत पाठवला जातो. त्यामुळे व्यापार सुलभ झाला आहे.

निष्कर्ष

जालना जिल्ह्यात शेती, बियाणे उद्योग आणि पोलाद गिरण्या यांचा आधार आहे. पाण्याची साठवणूक वाढल्यास शेती अधिक फायदेशीर होईल. औद्योगिक विस्तारामुळे रोजगारही वाढू शकतो.

जिल्ह्यातील उद्योगांना वीज आणि वाहतुकीची सोय सुधारल्यास उत्पादन वाढू शकते. शेतकऱ्यांसाठी साठवणुकीची सुविधा उभारणेही आवश्यक आहे.

संदर्भ

1. जालना जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. जालना जिल्ह्यातील तहसील
3. जालना जिल्ह्यातील उद्योग
4. जालना जिल्हा – औद्योगिक माहिती
5. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, जालना
6. जनगणना २०११ – जालना जिल्हा

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६