छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा

छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय छत्रपती संभाजीनगर शहरात आहे. पूर्वी या जिल्ह्याचे नाव औरंगाबाद होते. नंतर जिल्ह्याचे नाव छत्रपती संभाजीनगर असे बदलण्यात आले. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १०,१०० चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ३७,०१,२८२ आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	छत्रपती संभाजीनगर
पूर्वीचे नाव	औरंगाबाद
विभाग	मराठवाडा
क्षेत्रफळ	१०,१०० चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	३७,०१,२८२
लोकसंख्या घनता	३६५ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर (२०११)	७९.०२%
लिंग गुणोत्तर	१,००० पुरुषांमागे ९२३ स्त्रिया
तालुके	१०
गावे	१,३६२
प्रमुख पिके	कापूस, बाजरी, मका, तूर
प्रमुख नद्या	गोदावरी, तापी, पूर्णा

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे ४४ टक्के आहे. जिल्ह्याला मराठवाड्याचे प्रवेशद्वार असे म्हटले जाते.

छत्रपती संभाजीनगर शहर रस्ते, रेल्वे व हवाई मार्गाने मुंबई, पुणे व दिल्लीशी जोडलेले आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

औरंगाबाद हे नाव औरंगजेबाच्या नावावरून पडले होते. १७ व्या शतकात त्याने येथे आपली राजधानी हलवली. पूर्वी या शहराचे नाव खडकी असे होते.

२०२२-२३ मध्ये राज्य सरकारने जिल्ह्याचे नाव छत्रपती संभाजीनगर असे ठेवण्याचा निर्णय घेतला. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या स्मरणार्थ हे नाव देण्यात आले. आता सर्व शासकीय कामकाजात हेच नाव वापरले जाते.

इतिहास

या भागाचा इतिहास अनेक शतके जुना आहे. अजिंठा व वेरूळ येथील लेणी याच भागात कोरलेली आहेत.

१४ व्या शतकात हा भाग बहमनी सत्तेखाली आला. पुढे मोगल सत्ता आली. औरंगजेबाने येथे आपली राजधानी हलवली.

१८ व्या शतकात हा प्रदेश हैदराबाद निजामाच्या अधिपत्याखाली आला. १९४८ मध्ये हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले.

स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखाली हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात या भागातील लोकांनी मोठा सहभाग घेतला. १९६० मध्ये हा जिल्हा महाराष्ट्रात आला.

या लेण्यांचे बांधकाम टप्प्याटप्प्याने अनेक शतके चालले. बौद्ध, हिंदू व जैन अशा तीनही धर्मांची शिल्पे येथे आढळतात.

अजिंठा व वेरूळ येथील लेणी भारतीय कलेचा वारसा आहेत. मध्ययुगात हे शहर मोगल सत्तेचे महत्त्वाचे केंद्र होते. स्वातंत्र्यानंतर शहर औद्योगिक व शैक्षणिक केंद्र बनले.

भूगोल

छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा महाराष्ट्राच्या मध्यभागी आहे. उत्तरेस जळगाव, पूर्वेस जालना, दक्षिणेस बीड व अहिल्यानगर, तर पश्चिमेस नाशिक जिल्हा लागून आहे.

जिल्हा गोदावरी खोऱ्यात येतो. उत्तर-पश्चिम भाग पूर्णा-गोदावरी खोऱ्यात येतो. गोदावरी व तापी या प्रमुख नद्या आहेत.

शिवना, खाम, दुधना व गिरजा या गोदावरीच्या उपनद्या आहेत. जिल्ह्यात अंतूर, सातोंडा व अजिंठा या टेकड्या आहेत. सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ७३४ मिलिमीटर आहे.

जिल्ह्याचे तापमान किमान ५.६ ते कमाल ४५.९ अंश सेल्सिअसपर्यंत जाते. उन्हाळा उष्ण व कोरडा असतो.

जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी व कापसासाठी योग्य आहे. गोदावरी खोऱ्यातील जमीन जास्त सुपीक आहे. उत्तर भागातील जमीन उथळ आहे. जिल्ह्यातील जंगल क्षेत्र मर्यादित असून ते संरक्षित केले जाते.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान आहे. उन्हाळ्यात कमाल तापमान सुमारे ४५.९ अंश सेल्सिअसपर्यंत जाते. हिवाळ्यात किमान तापमान सुमारे ५.६ अंश असते.

पावसाचे प्रमाण वर्षानुवर्षे थोडे बदलत असते. जून ते सप्टेंबर पावसाळा असतो. ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हिवाळा आणि मार्च ते मे उन्हाळा असतो.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्यात कापूस, बाजरी, मका, तूर, ज्वारी व गहू ही प्रमुख पिके आहेत. सिंचनाच्या भागात ऊस व फळबागा आहेत.

शहरात मोठ्या औद्योगिक वसाहती आहेत. येथे वाहन, औषध व अभियांत्रिकी उद्योग आहेत.

अजिंठा व वेरूळ येथील लेण्यांमुळे पर्यटन हा जिल्ह्याच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे.

जिल्ह्यात कृषिप्रक्रिया व औद्योगिक वसाहतींमुळे रोजगार निर्माण झाला आहे. पर्यटनामुळे हॉटेल व वाहतूक व्यवसाय वाढला आहे.

जिल्ह्यातील औद्योगिक वसाहतींमध्ये अनेक कंपन्या कार्यरत आहेत. वाहन व औषध उद्योग येथे प्रमुख आहेत. शेतमालावर प्रक्रिया करणारे उद्योगही वाढत आहेत. पर्यटनामुळे निवास व प्रवास सुविधांची मागणी वाढते.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात दहा तालुके आहेत: छत्रपती संभाजीनगर (शहरी), छत्रपती संभाजीनगर (ग्रामीण), सिल्लोड, सोयगाव, वैजापूर, गंगापूर, पैठण, फुलंब्री, कन्नड व खुलताबाद.

जिल्हा पाच उपविभागांत विभागलेला आहे. जिल्ह्यात एक महानगरपालिका व अनेक नगरपालिका आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके पाच उपविभागांत विभागलेले आहेत. कन्नड व सिल्लोड हे तालुके क्षेत्रफळाने मोठे आहेत. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती आहे. जिल्ह्यात शेकडो ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३७,०१,२८२ आहे. लोकसंख्या घनता ३६५ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी, हिंदी व उर्दू भाषा बोलल्या जातात. शहरात विविध भाषिक समूह राहतात.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा मोठा विस्तार झाला आहे. अनेक साहित्यिक व कलावंत या भूमीशी जोडलेले आहेत.

दळणवळण व शिक्षण

छत्रपती संभाजीनगर हे महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. येथून मुंबई, दिल्ली व हैदराबादसाठी गाड्या सुटतात.

जिल्ह्यातून अनेक राष्ट्रीय महामार्ग जातात. शहरात विमानतळ असून देशाच्या प्रमुख शहरांशी हवाई जोडणी आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ जिल्ह्यात आहे. अनेक महाविद्यालये व संशोधन संस्था येथे कार्यरत आहेत.

पर्यटनस्थळे

अजिंठा व वेरूळ येथील लेणी जागतिक वारसा स्थळे आहेत. या लेण्यांमधील शिल्पकला व चित्रे प्रसिद्ध आहेत.

बीबी का मकबरा, दौलताबाद किल्ला व पंचक्की ही शहरातील प्रमुख स्थळे आहेत. पैठण येथील पैठणी साडी व संत एकनाथांचे स्मरण जिल्ह्याची ओळख आहे.

घृष्णेश्वर येथील मंदिर भाविकांना आकर्षित करते. खुलताबाद येथील जुनी वास्तू व बाग पाहण्यासारखी आहेत. गौताळा अभयारण्य निसर्गप्रेमींना आवडते. जिल्ह्यातील धरणे व टेकड्याही पर्यटकांना आकर्षित करतात.

विकासाची आव्हाने

जिल्ह्यातील शेती पावसावर अवलंबून असल्यामुळे सिंचनाचा विस्तार आवश्यक आहे. शहरातील वाहतूक व प्रदूषण हे वाढते प्रश्न आहेत. जलसंधारण व हरित क्षेत्र राखण्यावर भर दिला जात आहे.

जागतिक वारसा स्थळांच्या संवर्धनासाठी विशेष लक्ष दिले जाते. पर्यटन वाढल्यामुळे हॉटेल व वाहतूक व्यवसायाला चालना मिळाली आहे. औद्योगिक वसाहतींमध्ये गुंतवणूक वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६