जळगाव जिल्हा

जळगाव जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या उत्तर भागातील खानदेशातील जिल्हा आहे. जिल्हा नाशिक विभागात येतो. जिल्ह्याचे मुख्यालय जळगाव शहरात आहे. केळी उत्पादनासाठी जिल्हा देशभर ओळखला जातो. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ४२,२९,९१७ आहे. जिल्ह्यात पंधरा तालुके आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	जळगाव
प्रशासकीय विभाग	नाशिक
क्षेत्रफळ	११,७६५ चौरस किलोमीटर
लोकसंख्या (२०११)	४२,२९,९१७
लोकसंख्या घनता	३६० प्रति चौरस किलोमीटर
साक्षरता दर	७८.२० टक्के
स्त्री पुरुष प्रमाण	९२५
तालुके	१५
प्रमुख नदी	तापी, पूर्णा, गिरणा
प्रमुख पीक	केळी, कापूस, तूर
पूर्वीचे नाव	पूर्व खानदेश
गावे	१,५१३

जिल्ह्याच्या उत्तरेस सातपुडा रांग आणि मध्य प्रदेशची सीमा आहे. पूर्वेस बुलढाणा जिल्हा आहे. दक्षिणेस जालना आणि छत्रपती संभाजीनगर जिल्हे तर पश्चिमेस धुळे जिल्हा आहे.

जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात ज्वालामुखीजन्य मृदा आहे. ही मृदा कापसासाठी योग्य मानली जाते. जिल्ह्यात उत्तरेकडे डोंगराळ भाग आणि दक्षिणेस मैदानी भाग आहे.

प्रशासन आणि तालुके

या तालुक्यांतून जिल्ह्याची प्रशासकीय रचना तयार झाली आहे. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: जळगाव, जामनेर, एरंडोल, धरणगाव, भुसावळ, बोदवड, यावल, रावेर, मुक्ताईनगर, अमळनेर, चोपडा, पारोळा, पाचोरा, चाळीसगाव आणि भडगाव.

जिल्ह्यात अनेक महसुली उपविभाग आहेत. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

जिल्ह्यात महानगरपालिका आणि अनेक नगरपालिका आहेत. भुसावळ आणि चाळीसगाव ही प्रमुख शहरे आहेत. जिल्ह्यात लोकसभेच्या दोन जागा आहेत.

पूर्वी धुळे आणि जळगाव मिळून खानदेश हा एकच जिल्हा होता. १९०६ साली खानदेशाचे दोन जिल्ह्यांत विभाजन झाले. जळगावला पूर्व खानदेश असे म्हणत.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याच्या उत्तरेस सातपुडा रांग आहे. दक्षिणेस अजिंठ्याच्या डोंगररांगा आहेत. मधला भाग तापी खोऱ्यातील सपाट मैदान आहे.

तापी ही जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे. पूर्णा, गिरणा, वाघूर आणि बोरी या तिच्या उपनद्या आहेत. नद्यांच्या काठी जमीन सुपीक आहे.

जिल्ह्यात काळी आणि रेगुर मृदा मोठ्या प्रमाणात आहे. काही भागात हलकी माती आढळते. जमीन बहुतांश शेतीखाली आहे.

हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. पावसाचे प्रमाण सुमारे ६९० मिलिमीटर आहे. उत्तरेकडील डोंगराळ भागात पाऊस जास्त पडतो.

नद्या आणि जलप्रकल्प

तापी नदी जिल्ह्याच्या मध्यातून वाहते. हातनूर धरण तापी नदीवर बांधले आहे. हे धरण भुसावळजवळ आहे.

गिरणा नदीवरही प्रकल्प आहेत. वाघूर नदीवर जलाशय बांधले आहे. या प्रकल्पांमुळे काही भागात सिंचनाची सोय झाली.

जिल्ह्यात केळी बागांना पाणी लागते. विहिरी आणि उपसा सिंचन यांवर बागायती शेती अवलंबून आहे. सिंचनाचा विस्तार सुरू आहे.

इतिहास

चौदाव्या शतकात खानदेशावर फारुकी राजांची सत्ता होती. त्यांनी येथे स्वतंत्र राज्य स्थापले. पुढे हा भाग मुघल साम्राज्याचा भाग झाला.

त्यानंतर मराठ्यांनी येथे सत्ता स्थापली. १८१८ साली ब्रिटिशांनी येथे सत्ता घेतली. तेव्हा खानदेश ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

स्वातंत्र्यानंतर हा भाग मुंबई राज्यात आला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. तेव्हापासून जळगाव जिल्हा महाराष्ट्रात आहे.

जिल्ह्यात स्वातंत्र्य चळवळीत अनेक कार्यकर्ते सहभागी झाले. शेतकरी चळवळीचाही इतिहास या भागात आहे. सहकारी चळवळीने शेतीला आधार दिला.

अर्थव्यवस्था

केळी हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध उत्पादन आहे. रावेर आणि आसपासच्या भागात केळीची लागवड मोठी आहे. केळी देशाच्या अनेक भागांत पाठवली जाते.

कापूस हे जिल्ह्याचे महत्त्वाचे नगदी पीक आहे. जिल्ह्यात कापूस जिनिंगचे अनेक कारखाने आहेत. जळगाव शहरात सोन्याची मोठी बाजारपेठ आहे.

तूर, हरभरा आणि ज्वारी ही इतर पिके आहेत. जिल्ह्यात डाळ गिरण्या आणि तेल गिरण्या आहेत. शेतमालाची साठवणूक आणि वाहतूक हा मोठा व्यवसाय आहे.

जिल्ह्यात साखर कारखाने आहेत. भुसावळ येथे रेल्वेचे मोठे कार्यशाळा आहे. तेथे औष्णिक वीज प्रकल्पही आहे.

जिल्ह्यात औद्योगिक वसाहती उभारल्या आहेत. रसायन, कापड आणि अभियांत्रिकी उद्योग येथे आहेत. लघु उद्योगांना प्रोत्साहन दिले जात आहे.

पर्यटनस्थळे

मुक्ताईनगर येथे मुक्ताईचे मंदिर आहे. हे स्थळ भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. येथे मोठी यात्रा भरते.

चांगदेव येथे चांगदेव महाराजांची समाधी आहे. ते ज्ञानेश्वरांचे समकालीन होते. हे स्थळ मुक्ताईनगरजवळ आहे.

पाटणादेवी येथे सातपुड्यातील जुने मंदिर आहे. हे स्थळ डोंगरावर आहे. परिसर निसर्गरम्य आहे.

भुसावळजवळ हातनूर धरण आहे. तलावाजवळ पक्षी निरीक्षणासाठी पर्यटक येतात. जळगाव शहरात जुनी मंदिरे आणि बाजार आहेत.

अमळनेर येथे जैन मंदिरे आहेत. यावल आणि चोपडा येथेही प्राचीन देवस्थाने आहेत. जिल्ह्यातील सातपुडा भाग ट्रेकिंगसाठी आवडतो.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात मराठी आणि अहिराणी बोली बोलल्या जातात. अहिराणी ही खानदेशातील लोकप्रिय बोली आहे. ग्रामीण भागात तिचा वापर जास्त आहे.

जिल्ह्यात विविध सण साजरे होतात. पोळा हा शेतकऱ्यांचा महत्त्वाचा सण आहे. यात्रे आणि उत्सवांना मोठी गर्दी होते.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार झाला आहे. अनेक महाविद्यालये आणि व्यावसायिक संस्था येथे आहेत. आरोग्य सुविधा जिल्हा आणि तालुका स्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

भुसावळ हे रेल्वेचे महत्त्वाचे जंक्शन आहे. मुंबई, नागपूर आणि दिल्लीकडे जाणाऱ्या गाड्या येथून जातात. जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्गही जातो.

जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस सर्व तालुक्यांत धावतात. जवळच औरंगाबाद येथे विमानतळ आहे.

अर्थव्यवस्थेतील आव्हाने

केळी पिकावर रोग आणि हवामानाचा परिणाम होतो. दरातील चढउतार शेतकऱ्यांना त्रास देतात. साठवणूक आणि प्रक्रिया उद्योग वाढवणे आवश्यक मानले जाते.

जिल्ह्यातील काही भागात पाण्याची कमतरता आहे. भूजल पातळी खालावल्याने विहिरी कोरड्या होतात. जलसंधारणाच्या योजना त्यामुळे महत्त्वाच्या ठरतात.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यात केळी संशोधन आणि प्रक्रियेसाठी काही एकके आहेत. शेतकऱ्यांना तंत्रज्ञानाची माहिती दिली जाते. बागायती शेतीमुळे जिल्ह्यातील अर्थजीवन स्थिर राहते.

जिल्ह्यात सातपुड्यातील जंगल आणि डोंगर आहेत. येथे काही धबधबे आणि निसर्गरम्य स्थळे आहेत. पायाभूत सुविधा वाढल्यास पर्यटन वाढू शकते.

निष्कर्ष

जळगाव जिल्ह्यात केळी, कापूस आणि व्यापार यांचा मोठा आधार आहे. सिंचन आणि प्रक्रिया उद्योग वाढल्यास शेतकऱ्यांना अधिक फायदा होईल. खानदेशाची परंपरा जपत विकास साधता येईल.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६