बुलढाणा जिल्हा

बुलढाणा जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भातील अमरावती विभागातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय बुलढाणा शहरात आहे. जिल्ह्यात लोणार सरोवर आहे. ते उल्कापाताने तयार झालेले जगातील एकमेव खाऱ्या पाण्याचे सरोवर मानले जाते. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २५,८६,२५८ आहे. जिल्ह्यात तेरा तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेशची सीमा आहे. पूर्वेस अकोला, वाशिम आणि अमरावती जिल्हे आहेत. दक्षिणेस जालना आणि पश्चिमेस जळगाव व छत्रपती संभाजीनगर जिल्हे आहेत.

जिल्हा विदर्भाच्या पश्चिम सीमेवर वसलेला आहे. त्यामुळे जिल्ह्याला विदर्भाचे प्रवेशद्वार असेही म्हणतात. मुंबईपासून जिल्ह्याचे अंतर सुमारे ५०० किलोमीटर आहे.

प्रशासन आणि तालुके

या तालुक्यांतून जिल्ह्याची प्रशासकीय रचना तयार झाली आहे. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: बुलढाणा, चिखली, मेहकर, लोणार, देऊळगाव राजा, सिंदखेड राजा, खामगाव, शेगाव, जळगाव जामोद, संग्रामपूर, नांदुरा, मलकापूर आणि मोताळा.

जिल्ह्यात पाच महसुली उपविभाग आहेत. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

जिल्ह्यात नगरपालिका आणि नगरपंचायती आहेत. महानगरपालिका जिल्ह्यात नाही. खामगाव हे जिल्ह्यातील सर्वात मोठे शहर आहे.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याचा बराच भाग बुलढाणा पठारावर आहे. जमीन बहुतांश सपाट आहे. उत्तरेस अजिंठ्याच्या डोंगररांगा आहेत.

जिल्ह्यात काळी आणि रेगुर मृदा आढळते. कापसासाठी ही जमीन योग्य मानली जाते. काही भागात वाळू मिश्रित माती आहे.

हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान बरेच वाढते. पावसाचे प्रमाण मध्यम आहे.

जिल्ह्यात ज्ञानगंगा आणि अंबाबरवा ही अभयारण्ये आहेत. ज्ञानगंगा अभयारण्य सुमारे २०५ चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरले आहे. अंबाबरवा अभयारण्य सातपुडा रांगेत आहे.

नद्या आणि सिंचन

पूर्णा आणि पैनगंगा या जिल्ह्याच्या प्रमुख नद्या आहेत. पैनगंगेचा उगम बुधनेश्वर येथे झाला आहे. ते स्थळ बुलढाण्यापासून सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर आहे.

उत्तरेकडील नद्या तापीकडे वाहतात. दक्षिणेकडील नद्या पैनगंगेच्या खोऱ्यात येतात. नळगंगा नदीवर नळगंगाधर धरण आहे.

जिल्ह्यात सिंचनाचे क्षेत्र मर्यादित आहे. बहुतांश शेती पावसावर अवलंबून आहे. त्यामुळे जलसंधारणाचे प्रकल्प राबवले जातात.

इतिहास

जिल्ह्याचे जुने नाव भिल्लठाणा असे होते. भिल्लांच्या वस्तीवरून हे नाव पडले असे मानले जाते. पुढे त्याचा अपभ्रंश होऊन बुलढाणा हे नाव आले.

प्राचीन काळी हा भाग सम्राट अशोकाच्या साम्राज्याचा भाग होता. पुढे राष्ट्रकूट आणि यादवांची सत्ता आली. त्यानंतर हा प्रदेश बेरारचा भाग बनला.

१८५३ साली बेरार ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. स्वातंत्र्यानंतर हा भाग मुंबई राज्यात आला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली.

सिंदखेड राजा येथे राजमाता जिजाऊंचा जन्म झाला. त्यांचा जन्म १५९८ साली झाला असे सांगितले जाते. त्या ठिकाणी भुईकोट वाडा आणि लखोजी राजे यांची समाधी आहे.

अर्थव्यवस्था

कापूस हे जिल्ह्याचे प्रमुख नगदी पीक आहे. ज्वारी, सोयाबीन आणि सूर्यफूल ही इतर पिके आहेत. जिल्ह्यात कापसाची मोठी बाजारपेठ आहे.

खामगाव हे जिल्ह्यातील औद्योगिक केंद्र आहे. येथे कापूस जिनिंगचे अनेक कारखाने आहेत. मलकापूर येथेही उद्योग वाढले आहेत.

जिल्ह्यात साखर कारखाने आहेत. दुसरबीड येथे विदर्भातील पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू झाला असे सांगितले जाते. त्यामुळे भागातील ऊस उत्पादकांना फायदा झाला.

सिंदखेड राजा येथे घोंगडी विणण्याचा व्यवसाय प्रसिद्ध आहे. काही गावांत हातमागाची कामे होतात. लघु उद्योगांना प्रोत्साहन दिले जात आहे.

पर्यटनस्थळे

लोणार सरोवर हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध आकर्षण आहे. सरोवराचा व्यास सुमारे १.२ किलोमीटर आहे. भोवतीच्या भिंती बेसाल्ट खडकांच्या आहेत.

सरोवराजवळ गोड्या पाण्याचे झरे आहेत. येथे अनेक जुनी मंदिरे आहेत. लोणार परिसर अभयारण्य म्हणूनही संरक्षित आहे.

शेगाव येथे संत गजानन महाराजांचे मंदिर आहे. शेगावला विदर्भाचे पंढरपूर असेही म्हणतात. येथे आनंदसागर हा मानवनिर्मित तलाव आणि उद्यान आहे.

नांदुरा येथे हनुमानाची मोठी मूर्ती आहे. ती जगातील सर्वात उंच मूर्तींपैकी एक मानली जाते. देऊळगाव राजा येथे बालाजीचे मंदिर आहे.

मेहकर येथे शारंगधर बालाजीचे पाषाणातील मंदिर आहे. गिरडा येथे निसर्गरम्य परिसर आणि जुने महादेव मंदिर आहे. चिखली येथे सैलानी बाबांचा दर्गा आहे.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. वऱ्हाडी बोलीचा वापर रोजच्या व्यवहारात होतो. ग्रामीण भागातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे.

शेगावच्या यात्रेमुळे भागातील व्यापाराला चालना मिळते. भजन आणि कीर्तनाची परंपरा जिल्ह्यात मजबूत आहे. सणांच्या काळात गावागावांत कार्यक्रम होतात.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार झाला आहे. अनेक महाविद्यालये आणि व्यावसायिक संस्था येथे आहेत. आरोग्य सुविधा तालुकास्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

जिल्ह्यातून मुंबई ते हावडा हा रेल्वेमार्ग जातो. मलकापूर आणि खामगाव ही प्रमुख रेल्वे स्थानके आहेत. राष्ट्रीय महामार्गही जिल्ह्यातून जातो.

जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जोडलेली आहेत. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस सर्व तालुक्यांत धावतात. जवळच अकोला आणि औरंगाबाद येथे विमानतळ आहे.

अर्थव्यवस्थेतील आव्हाने

जिल्ह्यातील शेती पावसावर अवलंबून आहे. काही वर्षांत पाऊस कमी पडल्याने उत्पादन घटते. त्यामुळे सिंचनाचा विस्तार आवश्यक मानला जातो.

कापसाच्या दरातील चढउतार शेतकऱ्यांना त्रास देतात. उद्योगांना वीज आणि वाहतुकीची सोय वाढवावी लागते. लोणार परिसराचे संवर्धन हेही आव्हान आहे.

शिक्षण आणि आरोग्य

जिल्ह्यात शाळा आणि महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले आहे. अनेक तरुण उच्च शिक्षणासाठी अकोला आणि औरंगाबादला जातात. तंत्रशिक्षणासाठी काही संस्था येथे आहेत.

जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये कार्यरत आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आहेत. आरोग्य योजनांची अंमलबजावणी सुरू आहे.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यात लोणार सरोवरामुळे भूगर्भशास्त्रीय संशोधनाला चालना मिळाली आहे. अभ्यासक दरवर्षी येथे येतात. सरोवराचे संवर्धन हे स्थानिक प्रशासनाचे प्रमुख काम आहे.

शेगावच्या यात्रेमुळे जिल्ह्यातील वाहतूक आणि व्यापाराला हंगामी चालना मिळते. भाविकांसाठी निवासाची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.

संदर्भ

1. बुलढाणा जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. बुलढाणा जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे
3. महाराष्ट्र पर्यटन – बुलढाणा जिल्हा
4. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, बुलढाणा
5. जनगणना २०११ – बुलढाणा जिल्हा
6. लोणार सरोवर – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६