धुळे जिल्हा

धुळे जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या उत्तर भागातील खानदेशातील जिल्हा आहे. जिल्हा नाशिक विभागात येतो. जिल्ह्याचे मुख्यालय धुळे शहरात आहे. जिल्ह्यात फक्त चार तालुके आहेत. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या २०,५०,८६२ आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ७,१९५ चौरस किलोमीटर आहे.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस नंदुरबार जिल्हा आणि मध्य प्रदेशची सीमा आहे. पूर्वेस जळगाव जिल्हा आहे. दक्षिणेस नाशिक जिल्हा तर पश्चिमेस गुजरातची सीमा आहे.

जिल्ह्यात चार तालुके असूनही क्षेत्रफळ मोठे आहे. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: धुळे, साक्री, शिंदखेडा आणि शिरपूर. जिल्ह्यातील बराच भाग डोंगराळ आणि जंगलाने व्यापलेला आहे.

प्रशासन

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्यात चार तालुके आणि चार पंचायत समित्या आहेत. ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते.

जिल्ह्यात एक महानगरपालिका आहे. काही नगरपालिका आणि नगरपंचायतीही आहेत. जिल्ह्यात लोकसभेची एक जागा आहे.

पूर्वी धुळे आणि जळगाव मिळून खानदेश हा एकच जिल्हा होता. १९०६ साली खानदेशाचे दोन जिल्ह्यांत विभाजन झाले. १९६१ साली पश्चिम खानदेशचे नाव धुळे असे ठेवण्यात आले.

१९९८ साली धुळे जिल्ह्याचे विभाजन झाले. नंदुरबार हा स्वतंत्र जिल्हा तयार झाला. त्यामुळे धुळे जिल्ह्यात चारच तालुके राहिले.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याचा उत्तर भाग सातपुडा रांगेचा आहे. दक्षिण आणि नैऋत्य भागात सह्याद्रीचे कडे आहेत. मधला भाग तापी खोऱ्यातील मैदानी आहे.

तापी ही जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे. पांझरा, अरुणावती, अनेर, बुराई आणि कान या तिच्या उपनद्या आहेत. धुळे शहर पांझरा नदीकाठी वसले आहे.

जिल्ह्यात हलक्या प्रतीची मृदा जास्त आहे. काही भागात काळी मृदा आढळते. जमीन बहुतांश कोरडवाहू शेतीखाली आहे.

हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. पावसाचे प्रमाण कमी आहे. सह्याद्रीजवळील भागात पाऊस जास्त पडतो.

नद्या आणि जलप्रकल्प

तापी नदी जिल्ह्यातून वाहते. पावसाळ्यात ती दुथडी भरून वाहते. उन्हाळ्यात तिचा प्रवाह कमी होतो.

अरुणावती नदीवर करवंद धरण बांधले आहे. हे धरण शिरपूर तालुक्यात आहे. अक्कलपाडा धरणामुळेही काही भागात पाणी मिळते.

जिल्ह्यात अनेक लहान तलाव आहेत. जामफळ, डेडरगाव आणि कुळूथे ही तलावे प्रमुख आहेत. सिंचनाचे क्षेत्र वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.

इतिहास

प्राचीन काळी या भागाचे नाव रसिका असे होते. पुढे यादवांच्या काळात याला सेउणदेश असे म्हणत. फारुकी राजांच्या काळात खानदेश हे नाव पडले.

पुढे हा भाग मुघल आणि मराठ्यांच्या प्रभावाखाली आला. १९ व्या शतकात ब्रिटिशांनी येथे सत्ता स्थापली. स्वातंत्र्यानंतर हा भाग मुंबई राज्यात आला.

१९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. तेव्हापासून धुळे जिल्हा महाराष्ट्रात आहे. जिल्ह्याच्या इतिहासात खानदेशाची परंपरा महत्त्वाची मानली जाते.

धुळे शहराचा आराखडा अभियंता मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांनी तयार केला असे सांगितले जाते. शहरात वि. का. राजवाडे स्मारक आणि संशोधन मंडळ आहे. राजवाडे हे मराठी इतिहास संशोधक होते.

अर्थव्यवस्था

कापूस, मिरची आणि भुईमूग ही जिल्ह्याची प्रमुख पिके आहेत. भुईमुगाच्या उत्पादनात जिल्हा आघाडीवर असल्याचे सांगितले जाते. ज्वारी, बाजरी आणि सोयाबीनही घेतले जातात.

दोंडाईचा येथे मिरचीची मोठी बाजारपेठ आहे. येथे मक्यापासून ग्लुकोज आणि इतर पदार्थ तयार होतात. हे महाराष्ट्रातील वेगळे उदाहरण मानले जाते.

जिल्हा दुध उत्पादनासाठी ओळखला जातो. त्यामुळे त्याला दूध आणि तुपाचा जिल्हा असेही म्हणतात. दूध संस्थांमुळे ग्रामीण भागात रोजगार निर्माण झाला.

जिल्ह्यात साखर कारखाने आणि तेल गिरण्या आहेत. कापूस जिनिंगचे कारखानेही चालतात. औद्योगिक वसाहतींमध्ये लघु उद्योग वाढत आहेत.

शिरपूर तालुक्यात शेतीमालाची मोठी बाजारपेठ आहे. येथे सोने शुद्धीकरणाचा कारखाना आहे असे सांगितले जाते. व्यापारामुळे भागातील वाहतूक व्यवसाय वाढला.

पर्यटनस्थळे

सोनगीर किल्ला धुळ्याजवळ डोंगरावर आहे. लळिंग किल्लाही जवळच आहे. या किल्ल्यांवरून आसपासचा परिसर दिसतो.

मुडावद येथे तापी आणि पांझरा नद्यांचा संगम आहे. तेथे कपिलेश्वर मंदिर आहे. हे स्थळ धार्मिक दृष्ट्या महत्त्वाचे मानले जाते.

शिरपूर तालुक्यात अनेर अभयारण्य आहे. येथे वन्यप्राणी आणि पक्षी आढळतात. शिरपूर येथे बालाजीचे मंदिरही प्रसिद्ध आहे.

दाराविपूर आणि इंदेव येथे गरम पाण्याचे झरे आहेत. धुळे शहरात एकविरा देवीचे मंदिर आहे. समर्थ वाग्देवता मंदिरही शहरात आहे.

भामेर आणि गाळणा हे किल्ले ट्रेकिंगसाठी आवडतात. साक्री तालुक्यात डोंगराळ भाग आणि धबधबे आहेत. येथील निसर्ग पर्यटकांना आकर्षित करतो.

लोकजीवन आणि संस्कृती

जिल्ह्यात मराठी आणि अहिराणी बोली बोलल्या जातात. आदिवासी भागात भिल्ल आणि पावरा या जमाती राहतात. त्यांची नृत्ये आणि गाणी वेगळी आहेत.

जिल्ह्यात आदिवासी लोकसंख्येचे प्रमाण लक्षणीय आहे. साक्री आणि शिरपूर तालुक्यात हे प्रमाण जास्त आहे. वनोपज आणि शेती हे त्यांचे उदरनिर्वाहाचे साधन आहे.

जिल्ह्यात शिक्षणाचा प्रसार वाढत आहे. अनेक महाविद्यालये आणि व्यावसायिक संस्था येथे आहेत. आरोग्य सुविधा तालुकास्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

जिल्ह्यातून मुंबई ते आग्रा हा राष्ट्रीय महामार्ग जातो. हा राज्यातील लांब महामार्गांपैकी एक आहे. धुळे शहर या मार्गावर वसले आहे.

धुळे शहर रेल्वेमार्गाने जोडलेले आहे. जळगाव आणि छाळीसगावकडे जाणारे मार्ग उपलब्ध आहेत. जवळच जळगाव येथे विमानतळ आहे.

जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जिल्ह्याच्या मुख्यालयाशी जोडलेली आहेत. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस सर्व तालुक्यांत धावतात.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यात लघु आणि मध्यम उद्योगांची संख्या बरीच आहे. औद्योगिक वसाहतींमध्ये पायाभूत सुविधा उपलब्ध आहेत. उद्योजकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी योजना राबवल्या जातात.

जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात दूध उत्पादन वाढत आहे. शेतकऱ्यांना दररोजचे उत्पन्न मिळते. त्यामुळे त्यांचे अर्थजीवन स्थिर होण्यास मदत होते.

निष्कर्ष

धुळे जिल्ह्यात शेती, दुग्धव्यवसाय आणि लघु उद्योग यांचा समतोल आहे. सिंचनाचा विस्तार झाल्यास उत्पादन वाढू शकते. जिल्ह्यातील ऐतिहासिक स्थळे पर्यटनासाठी पूरक ठरू शकतात.

संदर्भ

1. धुळे जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. जनगणना २०११ – धुळे जिल्हा हस्तपुस्तिका
3. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, धुळे
4. भूजल सर्वेक्षण – धुळे जिल्हा
5. जनगणना २०११ – धुळे जिल्हा
6. धुळे – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६