इंद्रकुमार गुजराल

इंद्रकुमार गुजराल हे भारताचे पंतप्रधान आणि अनुभवी परराष्ट्रमंत्री होते. ते २१ एप्रिल १९९७ ते १९ मार्च १९९८ या काळात पंतप्रधानपदावर होते. शेजारील देशांशी संबंध सुधारण्यासाठी मांडलेल्या धोरणामुळे ते विशेष ओळखले जातात. ते सोव्हिएत रशियात भारताचे राजदूतही होते.

माहिती

वरील कार्यकाळ अधिकृत अभिलेखांनुसार आहे. त्यांनी १९८९ ते १९९० आणि १९९६ ते १९९७ अशा दोन वेळा परराष्ट्रमंत्री म्हणून काम पाहिले.

बालपण आणि शिक्षण

इंद्रकुमार गुजराल यांचा जन्म ४ डिसेंबर १९१९ रोजी झेलम येथे झाला, जे आता पाकिस्तानात आहे. फाळणीनंतर त्यांचे कुटुंब भारतात आले. तरुणपणीच त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतला आणि १९४२ च्या छोडो भारत आंदोलनात त्यांना अटक झाली.

लाहोर येथे त्यांनी महाविद्यालयीन शिक्षण घेतले आणि वाणिज्य विषयात पदवी मिळवली. विद्यार्थीदशेतच ते राजकारण आणि साहित्य या दोन्हीत सक्रिय होते.

राजकीय कारकीर्द

फाळणीनंतर दिल्लीत स्थायिक झाल्यावर ते काँग्रेसच्या कामात सहभागी झाले. १९६० च्या दशकात त्यांनी नगरपालिका आणि पक्षसंघटनेत काम केले. १९६४ मध्ये ते राज्यसभेवर गेले आणि १९६९ मध्ये इंदिरा गांधी यांच्या मंत्रिमंडळात माहिती व प्रसारण खात्याचे मंत्री झाले.

१९७६ मध्ये त्यांची सोव्हिएत रशियात भारताचे राजदूत म्हणून नियुक्ती झाली आणि ते १९८० पर्यंत त्या पदावर होते. पुढे ते काँग्रेसपासून वेगळे होऊन जनता दलात गेले. १९८९ मध्ये ते परराष्ट्रमंत्री झाले आणि पुन्हा १९९६ मध्ये त्यांनी तेच खाते सांभाळले.

पंतप्रधानपद

१९९७ मध्ये देवेगौडा यांच्या सरकारनंतर आघाडीच्या पक्षांनी गुजराल यांची निवड केली आणि ते पंतप्रधान झाले. त्यांचेही सरकार अल्पमतातले होते आणि काँग्रेसच्या बाहेरील पाठिंब्यावर चालत होते.

अल्प काळातच काँग्रेसने पाठिंबा मागे घेतल्यावर त्यांनी राजीनामा दिला. त्यांचा कार्यकाळ सुमारे अकरा महिन्यांचा होता. या काळात त्यांनी परराष्ट्र धोरणाला प्राधान्य दिले.

प्रमुख निर्णय आणि योगदान

गुजराल यांचे नाव शेजारी देशांशी संबंधांच्या धोरणाशी जोडले जाते. या धोरणानुसार मोठ्या देशाने लहान शेजाऱ्यांशी संबंधात उदारता दाखवावी आणि बदल्यात काही मागू नये, असे मानले जाते. नेपाळ, बांगलादेश, श्रीलंका आणि भूतान या देशांशी संवाद वाढवण्यावर त्यांनी भर दिला.

पंतप्रधान असताना त्यांनी पाकिस्तानशी संबंध सुधारण्याचा प्रयत्न केला. परराष्ट्र धोरणाबरोबरच शिक्षण आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रातही त्यांनी काम केले.

वारसा

गुजराल यांचा वारसा हा मुख्यतः परराष्ट्र धोरणातील योगदानाचा आहे. अनेक दशकांच्या सार्वजनिक कारकिर्दीत त्यांनी मंत्री, राजदूत आणि पंतप्रधान अशी विविध पदे भूषवली. वयाच्या ९० व्या वर्षानंतरही ते सार्वजनिक चर्चांमध्ये सक्रिय राहिले.

संदर्भ

1. इंद्रकुमार गुजराल — मराठी विकिपीडिया
2. I. K. Gujral — English Wikipedia
3. Ministry of External Affairs, India
4. Prime Minister's Office, India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६