इब्न बतूता

इब्न बतूता हा चौदाव्या शतकातील मोरोक्कोचा प्रवासी व विद्वान होता. त्याचा जन्म २४ फेब्रुवारी १३०४ रोजी टांजियर येथे झाला. तो कायद्याच्या अभ्यासाच्या परंपरेत वाढलेल्या कुटुंबातून आला आणि पुढे तो स्वतः न्यायाधीश बनला. १३२५ मध्ये तो मक्केच्या यात्रेसाठी घरून निघाला आणि पुढील सुमारे एकोणतीस वर्षे प्रवासातच घालवली. त्याने आफ्रिका, आशिया आणि युरोपच्या काही भागांत प्रवास केला. प्रवास संपल्यानंतर त्याने आपल्या अनुभवांची नोंद एका विद्वानाला सांगितली आणि ती "रिहला" या नावाने प्रसिद्ध झाली. त्या काळातील प्रवासवर्णनांमध्ये या ग्रंथाला महत्त्वाचे स्थान आहे.

माहिती

इब्न बतूताच्या जीवनाविषयीची सर्व माहिती त्याच्याच प्रवासवर्णनातून मिळते. तो टांजियर येथील कायदेतज्ज्ञांच्या कुटुंबात जन्मला आणि त्याने लहानपणीच कुरआन पाठ केले, असे नोंदी सांगतात. उत्तर आफ्रिकेतील प्रचलित कायदेशीर परंपरेनुसार त्याचे शिक्षण झाले. प्रवासातही तो विविध शहरांतील विद्वानांशी भेटत राहिला आणि आपले शिक्षण चालू ठेवले. अनेक ठिकाणी त्याला न्यायाधीश म्हणून नियुक्ती मिळाली. त्याच्या प्रवासाची व्याप्ती पाहता तो मध्ययुगीन काळातील सर्वाधिक प्रवास करणाऱ्या व्यक्तींपैकी एक मानला जातो. त्याचा प्रवास मुख्यतः मुस्लीम राज्यांच्या हद्दीतून झाला, तरी तो चीनपर्यंत पोहोचल्याचे त्याने सांगितले आहे.

प्रवासाची सुरुवात

१४ जून १३२५ रोजी इब्न बतूता वयाच्या एकविसाव्या वर्षी मक्केच्या यात्रेसाठी घरून निघाला. सामान्यतः ही यात्रा सोळा महिन्यांत पूर्ण व्हावी, मात्र तो २४ वर्षे मायदेशी परतला नाही. यात्रेच्या उद्देशाने निघालेला प्रवास हळूहळू ज्ञानार्जनाच्या व कुतूहलाच्या प्रवासात बदलला. तो नवीन प्रदेश, तेथील लोक, रीतीरिवाज व शासक यांची माहिती घेत गेला. प्रवासात त्याला विविध राजदरबारांत आश्रय मिळाला आणि त्यामुळे त्याच्या हालचाली सुलभ झाल्या. त्या काळात मुस्लीम प्रवाशांना मिळणाऱ्या आदरातिथ्याचाही त्याला फायदा झाला, असे संशोधक नमूद करतात. या प्रवासात तो अनेक वेळा आजारी पडला आणि काही वेळा चोरी व अपघातांनाही सामोरे गेला. तरीही त्याने प्रवास सोडला नाही.

भेट दिलेले प्रदेश

इब्न बतूताने उत्तर आफ्रिका, इजिप्त, सीरिया, अरबस्तान, इराक व पर्शिया येथे प्रवास केला. त्यानंतर तो अनातोलिया, काळ्या समुद्राचा प्रदेश आणि मध्य आशियाकडे गेला. १३३३ च्या सुमारास तो भारतात पोहोचला आणि दिल्लीत सुलतानाच्या सेवेत न्यायाधीश म्हणून काही वर्षे राहिला. पुढे तो मालदीव, श्रीलंका आणि आग्नेय आशियामार्गे चीनपर्यंत गेल्याचे त्याने नमूद केले आहे. परतीच्या प्रवासात त्याने आफ्रिकेतील मालीपर्यंतचा प्रवासही केला. या प्रवासात त्याने सुमारे एक लाख किलोमीटरहून अधिक अंतर कापल्याचा अंदाज आहे. त्याच्या प्रवासातील सर्व मार्ग निश्चितपणे ठरवता येत नाहीत, कारण ग्रंथात सर्व ठिकाणांची क्रमवार नोंद नाही.

रिहला ग्रंथ

प्रवास संपल्यानंतर इब्न बतूता फेझ येथे स्थायिक झाला. तेथील शासकाने त्याच्या अनुभवांची नोंद करण्याची इच्छा व्यक्त केली आणि त्यासाठी विद्वान इब्न जुझय याची नेमणूक झाली. इब्न बतूताने आपल्या आठवणींतून प्रवासवर्णन सांगितले आणि इब्न जुझयने ते लिखाणात उतरवले. या ग्रंथाचे पूर्ण नाव "शहरांच्या आश्चर्यांचे व प्रवासाच्या विलक्षण गोष्टींचे निरीक्षण करणाऱ्यांसाठी भेट" असे आहे. सामान्यतः त्याला "रिहला" म्हणजे प्रवास असेच संबोधले जाते, कारण ती त्या काळातील प्रवासवर्णनाची एक प्रकारची शैली होती. या ग्रंथात तत्कालीन समाज, प्रशासन व रीतीरिवाज यांची विस्तृत माहिती मिळते. ग्रंथाची भाषा साधी असून त्यात वर्णने व किस्से यांचा मेळ आहे. यामुळे तो वाचनीय असूनही ऐतिहासिक माहितीचा स्रोत ठरतो. ग्रंथातील वर्णने स्थानिक रीतीरिवाज, खाद्यपदार्थ, कपडे व बाजारपेठा यांविषयी विस्तृत आहेत. त्यातून त्या काळातील दैनंदिन जीवनाची कल्पना येते. काही ठिकाणी त्याने केलेली तुलना वाचकाला तत्कालीन जगाची व्याप्ती समजून देते. ही वर्णने म्हणूनच आजही अभ्यासली जातात.

भारतातील वास्तव्य

इब्न बतूता १३३३ च्या सुमारास सिंधू नदी ओलांडून भारतात आला आणि पुढे दिल्लीला पोहोचला. तेथील सुलतानाने त्याला न्यायाधीश म्हणून नेमले आणि तो सुमारे आठ वर्षे त्या पदावर राहिला, असे नोंदी सांगतात. त्याने त्या काळातील राजदरबार, प्रशासन व स्थानिक रीतींचे वर्णन केले आहे. दिल्लीतील न्यायव्यवस्थेची अंमलबजावणी करणे त्याला कठीण जात असे, असेही त्याने नमूद केले आहे. पुढे त्याला दरबारातील राजकीय बदलांमुळे शहर सोडावे लागले आणि तो पुढील प्रवासाला निघाला. या भागातील त्याचे वर्णन भारताच्या मध्ययुगीन इतिहासाच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त मानले जाते.

प्रवासाची पद्धती

इब्न बतूता बहुतांश प्रवास जमिनीवरील मार्गांनी व काही वेळा जहाजाने करत असे. तो व्यापाऱ्यांच्या काफिल्यांसोबत किंवा राजकीय संदेशवहांच्या मार्गाने प्रवास करत असे. प्रवासात त्याला स्थानिक शासक व अधिकाऱ्यांकडून आदरातिथ्य मिळत असे. अनेक ठिकाणी त्याने विवाह केले, असे त्याच्या वर्णनातून दिसते. प्रवासात त्याने विविध प्रदेशांतील विद्वान, साधू व अधिकाऱ्यांशी भेटी घेतल्या. या संपर्कांमुळे त्याला माहितीचा मोठा साठा जमला.

विश्वासार्हतेवरील चर्चा

रिहलामधील सर्व माहिती तशीच स्वीकारता येत नाही, असे संशोधक नमूद करतात. ग्रंथातील तारखा काही ठिकाणी विसंगत आहेत आणि काही प्रवास शक्य नसल्याचे मत मांडले जाते. काही भाग पूर्वीच्या प्रवाशांच्या लिखाणांवर आधारित असल्याचेही आढळते. काही ठिकाणच्या वर्णनांत सजावट किंवा अतिशयोक्ती असल्याचे दिसते. तरीही ज्या प्रदेशांविषयी अन्य स्रोत फारसे नाहीत, तेथील माहिती म्हणून या ग्रंथाचे महत्त्व टिकून आहे. म्हणूनच हा ग्रंथ इतिहासाचा स्रोत म्हणून काळजीपूर्वक वापरला जातो.

ऐतिहासिक महत्त्व

रिहला हा चौदाव्या शतकातील जागतिक व्यापार, प्रवासमार्ग व शहरी जीवन यांचा दुर्मीळ दस्तऐवज मानला जातो. त्यात दिल्लीच्या सुलतानाच्या कारभाराचे वर्णन, मालदीवमधील समाजरचना आणि आफ्रिकेतील व्यापारमार्ग यांविषयीची माहिती आहे. साथीच्या रोगाचा प्रसार त्याने जवळून पाहिला आणि त्याचे वर्णन केले, असेही नोंदवले जाते. या ग्रंथाची जागतिक ओळख मात्र एकोणिसाव्या शतकातच झाली, जेव्हा युरोपीय विद्वानांनी त्याकडे लक्ष वेधले. आज हा ग्रंथ अनेक भाषांत अनुवादित झाला आहे. तो मध्ययुगीन प्रवासवर्णनाचा एक महत्त्वाचा नमुना मानला जातो. अनेक देशांतील संशोधक त्याच्या वर्णनांची तुलना त्या काळातील अन्य स्रोतांशी करतात. त्याच्या प्रवासाची कालरेषा ठरवण्यासाठी ग्रंथातील तारखांचा काळजीपूर्वक अभ्यास केला जातो. या अभ्यासातून मध्ययुगीन व्यापारमार्ग व शहरांची स्थिती यांविषयी नवी माहिती मिळाली आहे.

संदर्भ

1. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — इब्न बतूता
2. एन्सायक्लोपीडिया इरानिका — इब्न बतूता
3. वर्ल्ड हिस्ट्री एन्सायक्लोपीडिया — इब्न बतूता
4. बर्कले विद्यापीठ — इब्न बतूताचे प्रवास

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६