हरिश्चंद्रगड

हरिश्चंद्रगड अहमदनगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात आहे. तो माळशेज घाट परिसरात वसलेला आहे. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे १,४२४ मीटर आहे. खिरेश्वर हे पायथ्याचे गाव किल्ल्यापासून सुमारे आठ किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबईपासून तो सुमारे १७० किलोमीटर आणि पुण्यापासून सुमारे १६५ किलोमीटर अंतरावर आहे. कोकण कडा हा त्याचा सर्वात ओळखला जाणारा भाग आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	अहमदनगर
तालुका	अकोले
उंची	सुमारे १,४२४ मीटर
पायथ्याचे गाव	खिरेश्वर, पाचनई
सुरुवातीचा काळ	सुमारे ६वे शतक, कलचुरी काळ
मुख्य रचना	हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर, केदारेश्वर गुहा
प्रसिद्ध भाग	कोकण कडा, तारामती शिखर
सर्वोच्च बिंदू	तारामती शिखर
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, पर्यटनस्थळ
जवळचे शहर	भंडारदरा, संगमनेर

किल्ल्यावर तीन प्रमुख शिखरे आहेत. रोहिदास, तारामती आणि हरिश्चंद्र अशी त्यांची नावे आहेत. तारामती हे किल्ल्याचे सर्वोच्च बिंदू मानले जाते.

इतिहास

किल्ल्याची सुरुवात सुमारे सहाव्या शतकात झाली असे सांगितले जाते. त्या काळात कलचुरी घराण्याची सत्ता होती. किल्ल्याचा मुख्य भाग याच काळातील मानला जातो.

किल्ल्यावरील गुहा सुमारे अकराव्या शतकात कोरल्या गेल्या असाव्यात. त्या काळातील बांधकामाची चिन्हे तिथे दिसतात. मत्स्यपुराण, अग्निपुराण आणि स्कंदपुराण यांमध्ये या परिसराचा उल्लेख असल्याचे सांगितले जाते.

चौदाव्या शतकात संत चांगदेव यांनी येथे तपश्चर्या केली असे मानले जाते. त्यांच्याशी संबंधित आख्यायिका परिसरात प्रचलित आहेत. पुढे किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला.

१७४७ मध्ये मराठ्यांनी किल्ला ताब्यात घेतला. त्यानंतर तो मराठ्यांच्याच अंमलाखाली राहिला. किल्ल्यावर सूक्ष्म दगडी हत्यारे सापडल्याची नोंद आहे. त्यावरून येथे प्राचीन मानवी वस्ती असल्याचे संकेत मिळतात.

बांधणी व मंदिर

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर हे किल्ल्यावरील मुख्य रचना आहे. ते हेमाडपंती शैलीत बांधले गेले आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ नंदीची मोठी मूर्ती आहे.

मंदिराच्या गाभाऱ्यात शिवलिंग आहे. तिथे कोरीव काम आणि दगडी रचना दिसते. मंदिराच्या आजूबाजूला जुन्या इमारतींचे अवशेष आहेत.

किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्या आणि तळी आहेत. पावसाळ्यात या टाक्या भरतात. काही टाक्या खडकात कोरलेल्या आहेत.

किल्ल्याची तटबंदी बहुतेक ठिकाणी पडलेली आहे. फक्त काही भागात दगडी रचना दिसते. त्यामुळे किल्ल्याचा आराखडा ओळखणे कठीण होते.

केदारेश्वर गुहा

केदारेश्वर गुहा किल्ल्याच्या पठारावर आहे. तिच्यात मोठे शिवलिंग आहे. ते वर्षभर थंड पाण्यात उभे असते.

गुहेत चार दगडी खांब आहेत. त्यांपैकी एक खांब काही प्रमाणात तुटलेला आहे. स्थानिक परंपरेनुसार हे खांब चार युगांचे प्रतीक मानले जातात.

या खांबांच्या आख्यायिकेवरून गुहेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. परंपरेनुसार शेवटचा खांब पडल्यावर कलियुग संपेल असे मानले जाते. ही आख्यायिका ऐतिहासिक पुराव्याने सिद्ध होत नाही.

गुहेतील पाणी अत्यंत थंड असते. तिथे जाताना सावधगिरी बाळगावी लागते. गुहेत प्रकाश कमी असतो.

कोकण कडा

कोकण कडा हा किल्ल्याच्या पश्चिम बाजूस आहे. तो अर्धवर्तुळाकार आकाराचा उंच कडा आहे. तो जवळपास उभा असून खाली खोल दरी आहे.

या कड्यावरून कोकणातील मैदाने दिसतात. पावसाळ्यानंतर काही वेळा विशिष्ट प्रकाशयुक्त दृश्य दिसते. ते सावलीभोवती इंद्रधनुष्याचे कडे तयार होण्यामुळे होते.

कड्याजवळ सुरक्षेची कोणतीही व्यवस्था नाही. त्यामुळे कड्याच्या टोकावर जाणे धोकादायक आहे. वाऱ्याच्या वेळी तिथे जाणे टाळावे.

तारामती शिखर

तारामती शिखर हे किल्ल्याचे सर्वोच्च बिंदू आहे. ते किल्ल्याच्या पठारापासून थोड्या अंतरावर आहे. तिथे पोहोचण्यासाठी अर्धा तास लागतो.

शिखरावरून परिसराचे विहंगम दृश्य दिसते. स्पष्ट हवामानात कलसुबाई शिखर दिसते. दूरच्या रांगाही दिसतात.

शिखरावर हवामान वेगाने बदलते. पावसाळ्यात ढग अचानक येतात. त्यामुळे पुरेसे कपडे आणि पाणी सोबत न्यावे.

प्रवेश व परवाने

किल्ल्याला भेट देण्यासाठी विशेष परवानगी आवश्यक नाही. मात्र परिसर अभयारण्याच्या हद्दीत येतो. वन विभागाच्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

किल्ल्यावर तंबूत राहण्यासाठी शुल्क आकारले जाते. स्थानिक गट व्यवस्था पाहतात. प्लास्टिक आणि कचरा परत घेऊन येणे बंधनकारक आहे.

पावसाळ्यात नालीची वाट बंद ठेवली जाते. ती केवळ अनुभवी ट्रेकर्ससाठी खुली असते. मार्गदर्शकाशिवाय त्या मार्गाने जाणे टाळावे.

चढाईचा मार्ग

खिरेश्वर मार्ग हा सर्वात लोकप्रिय मार्ग आहे. त्याची लांबी सुमारे सात किलोमीटर आहे. या मार्गात तोलार खिंड लागते.

पाचनई मार्ग सर्वात सोपा मानला जातो. त्याची लांबी सुमारे तीन ते चार किलोमीटर आहे. पहिल्यांदा येणाऱ्यांसाठी हा मार्ग योग्य ठरतो.

नालीची वाट हा सर्वात कठीण मार्ग आहे. त्यात खडक चढावे लागतात आणि दोरखंडाची मदत घ्यावी लागते. पावसाळ्यात हा मार्ग टाळावा.

किल्ल्यावर मुक्काम करण्याची सोय आहे. गुहा आणि सिमेंटची आश्रयस्थाने उपलब्ध आहेत. थंडीच्या दिवसांत गरम कपडे आवश्यक आहेत.

कसे पोहोचायचे

मुंबईहून माळशेज घाटमार्गे खिरेश्वर गाठता येते. पुण्याहून नारायणगाव आणि ओतूरमार्गे रस्ता जातो. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.

जवळचे रेल्वे स्थानक कल्याण आणि इगतपुरी आहे. जवळचे विमानतळ मुंबई आणि पुणे आहे. पायथ्यापर्यंत खाजगी वाहनांनी जाता येते.

जवळपासची स्थळे

भंडारदरा धरण जवळ आहे. तेथे निसर्गरम्य परिसर आहे. कलसुबाई शिखर हे राज्यातील सर्वोच्च शिखर परिसरात आहे.

रतनगड, कुंजरगड आणि सिध्दगड हे किल्ले जवळ आहेत. माळशेज घाट परिसर निसर्गप्रेमींसाठी प्रसिद्ध आहे.

सध्याची स्थिती

किल्ला संरक्षित क्षेत्रात येतो. परिसर कलसुबाई-हरिश्चंद्रगड अभयारण्याचा भाग आहे. मंदिर आणि गुहा बऱ्यापैकी टिकून आहेत.

पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा ही मोठी समस्या झाली आहे. कड्याजवळ अपघातांच्या घटना घडतात. स्वच्छता आणि सुरक्षिततेसाठी नियम आवश्यक आहेत.

पर्यटक व देखभाल

किल्ल्यावर दरवर्षी हजारो पर्यटक येतात. त्यामुळे स्थानिक लोकांना रोजगार मिळतो. गावांमध्ये खाद्यालये आणि निवासस्थाने उभी राहिली आहेत.

मात्र गर्दीमुळे कचरा आणि ध्वनीप्रदूषण वाढले आहे. सुरक्षिततेसाठी कठडे आणि माहितीफलक आवश्यक आहेत.

पर्यटन हंगाम व काळजी

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी दृश्य स्पष्ट दिसते. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो.

उन्हाळ्यात पाण्याची सोय कमी होते. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. वन्यप्राण्यांचा वावर असल्याने गटाने प्रवास करावा.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६