हरगोविंद खुराना

हरगोविंद खुराना हे भारतीय वंशाचे जीवरसायनशास्त्रज्ञ होते. त्यांचा जन्म १९२२ मध्ये पंजाबमध्ये झाला. त्यांनी अनुवांशिक संकेतांचा उलगडा करण्यात मोलाचे योगदान दिले. १९६८ मध्ये त्यांना वैद्यकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. ते अमेरिकेत संशोधन करत असत.

माहिती

खुराना यांनी अनुवांशिक संकेतांचा उलगडा करण्यासाठी कृत्रिम आरएनए तयार केले. या पद्धतीमुळे कोणता संकेत कोणत्या अमिनो आम्लासाठी आहे, हे समजले.

बालपण आणि शिक्षण

खुराना यांचा जन्म पंजाबमधील रायपूर या छोट्या गावी झाला. हे गाव आताच्या पाकिस्तानात आहे.

त्यांचे कुटुंब साधे होते. वडील गावातील पटवारी होते.

लहानपणी घरात दिव्याची सोय नव्हती. त्यांनी दिव्याच्या प्रकाशात अभ्यास केला, असे त्यांच्या आठवणींत सांगितले जाते.

त्यांनी पंजाब विद्यापीठातून पदवी आणि पदव्युत्तर पदवी घेतली. पुढे लिव्हरपूलमधून त्यांनी डॉक्टरेट मिळवली.

गावातील शाळेत त्यांनी प्राथमिक शिक्षण घेतले. शिक्षकांनी त्यांच्या गुणवत्तेची दखल लवकरच घेतली.

पुढे त्यांनी लाहोर येथे पुढील शिक्षण घेतले. तेथे त्यांनी रसायनशास्त्र निवडले.

त्यांना परदेशात शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती मिळाली. यामुळे त्यांचा संशोधनाचा मार्ग खुला झाला.

त्यांच्या पत्नी एस्थर या त्यांच्या सहकारी होत्या. त्यांनी त्यांच्या कामात साथ दिली.

संशोधनाची दिशा

त्यांनी केंब्रिजमध्ये अलेक्झांडर टॉड यांच्याकडे काम केले. तेथे त्यांनी न्यूक्लियोटाइडचा अभ्यास केला.

पुढे ते कॅनडातील ब्रिटिश कोलंबिया विद्यापीठात गेले. तेथे त्यांनी स्वतःची प्रयोगशाळा उभी केली.

१९६० मध्ये ते अमेरिकेतील विस्कॉन्सिन विद्यापीठात रुजू झाले. तेथे त्यांनी महत्त्वाचे संशोधन केले.

१९७० मध्ये ते एमआयटीमध्ये गेले. तेथे त्यांनी पुढील संशोधन चालू ठेवले.

केंब्रिजमध्ये त्यांनी न्यूक्लियोटाइडची रचना समजून घेतली. हे जीवशास्त्राचे मूलभूत ज्ञान होते.

त्यांनी रसायनशास्त्राचा उपयोग जैविक रेणूंसाठी करण्याची पद्धत विकसित केली. हे त्यांचे खास योगदान होते.

कॅनडात त्यांनी स्वतःचे संशोधन सुरू केले. तेथे त्यांनी लहान रेणूंची संश्लेषणे तयार केली.

या कामामुळे पुढील मोठ्या प्रयोगांना दिशा मिळाली. त्यांच्या पद्धती जगभर वापरल्या जाऊ लागल्या.

अनुवांशिक संकेत

पेशीतील डीएनएमध्ये जीवनाची माहिती साठवलेली असते. ही माहिती प्रथिने तयार करण्यासाठी वापरली जाते.

या माहितीचे संकेत कसे वाचले जातात, हा मोठा प्रश्न होता. खुराना यांनी या प्रश्नावर काम केले.

त्यांनी कृत्रिम आरएनए तयार केले. या तुकड्यांचा उपयोग करून त्यांनी प्रथिने तयार केली.

यातून कोणता संकेत कोणत्या अमिनो आम्लासाठी आहे, हे समजले. हे संशोधन अनुवांशिक संकेताचा उलगडा मानले जाते.

प्रथिने तयार होताना अमिनो आम्लांचा क्रम ठरतो. हा क्रम डीएनएमधील संकेतांवर अवलंबून असतो.

या प्रयोगांतून त्यांनी संकेत आणि अमिनो आम्ल यांचा संबंध शोधला. हे काम अनेक वर्षे चालले.

त्यांच्या निष्कर्षांमुळे अनुवांशिक संकेताची यादी पूर्ण होण्यास मदत झाली. हे जीवशास्त्रातील मोठे यश मानले जाते.

त्यांनी रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र यांची सांगड घातली. या दोन क्षेत्रांच्या मिलनातून नवे ज्ञान मिळाले.

त्यांनी संश्लेषणाच्या पद्धती वापरून जैविक रेणू तयार केले. यामुळे प्रयोग सोपे झाले.

त्यांच्या पद्धती अचूक आणि पुन्हा करता येण्यासारख्या होत्या. म्हणून इतर शास्त्रज्ञांनी त्या स्वीकारल्या.

त्यांनी विद्यार्थ्यांना स्वतः प्रयोग करायला शिकवले. हाताळणीतूनच संशोधन शक्य होते, असे त्यांचे मत होते.

नोबेल पारितोषिक

१९६८ मध्ये त्यांना नोबेल पारितोषिक मिळाले. हे पारितोषिक त्यांना रॉबर्ट हॉली आणि मार्शल निरेनबर्ग यांच्यासोबत संयुक्तपणे मिळाले. पारितोषिकाचे कारण 'अनुवांशिक संकेताचा अर्थ आणि प्रथिन संश्लेषणातील त्याचे कार्य' असे होते.

त्यांनी नोबेल व्याख्यान १९६८ मध्ये दिले. या व्याख्यानात त्यांनी आपल्या कामाची पद्धत समजावली.

पुढे त्यांनी संपूर्ण जनुक तयार करण्याचे काम केले. हे त्या काळात मोठे यश होते.

१९६८ मध्ये त्यांना हा सन्मान मिळाला. तीन शास्त्रज्ञांनी हे पारितोषिक वाटून घेतले.

त्यांना पारितोषिकाचा एक तृतीयांश भाग मिळाला. इतर दोन शास्त्रज्ञांनीही महत्त्वाचे काम केले होते.

त्यांच्या कामाची सुरुवात प्रयोगशाळेत झाली होती. अनेक विद्यार्थ्यांनी त्यांच्यासोबत काम केले.

पारितोषिक मिळाल्यानंतरही ते संशोधनात सक्रिय राहिले. पुढील प्रश्नांकडे त्यांनी लक्ष वळवले. पारितोषिक मिळाल्यावरही त्यांनी साधेपणा सोडला नाही.

त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत अनेक पुरस्कार मिळवले. त्यांतील काही आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील आहेत.

पुढील काम

त्यांनी कृत्रिम जनुक तयार करण्याचा प्रयोग केला. या प्रयोगासाठी त्यांना अनेक अडचणींवर मात करावी लागली.

त्यांनी आरएनए रेणूची रचना समजून घेण्यासाठी पद्धती विकसित केल्या. या पद्धती पुढे अनेकांनी वापरल्या.

त्यांच्या कामामुळे जनुकीय अभियांत्रिकीचा पाया मजबूत झाला. पुढील संशोधनासाठी हे महत्त्वाचे ठरले.

त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले. भारत सरकारने त्यांना पद्मविभूषणाने सन्मानित केले.

त्यांनी संपूर्ण जनुक तयार करण्याचे काम हाती घेतले. हे काम अत्यंत कठीण होते.

यातून आजची जनुकीय तंत्रज्ञाने विकसित झाली.

त्यांनी आपल्या कामाची माहिती लेखांतून मांडली. यामुळे इतरांना ते काम पुढे नेता आले.

त्यांनी आपल्या संशोधनाचे निष्कर्ष अनेक व्याख्यानांत मांडले. यामुळे पुढील पिढीला दिशा मिळाली.

वारसा

त्यांनी अनेक भारतीय विद्यार्थ्यांना संशोधनासाठी मार्गदर्शन केले. त्यांच्या प्रयोगशाळेत अनेकांनी काम केले.

त्यांचे कार्य आजही जीवशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात शिकवले जाते. अनुवांशिक संकेताचा अभ्यास त्यांच्याशिवाय अपूर्ण राहील.

त्यांच्या जीवनावरून हे दिसते की साध्या पार्श्वभूमीतूनही मोठे यश मिळू शकते. मेहनत आणि चिकाटी हेच त्यांचे बळ होते.

भारतीय विज्ञान जगतात त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांच्या यशामुळे अनेक तरुणांनी विज्ञान निवडले.

२०११ मध्ये अमेरिकेत त्यांचे निधन झाले. ते ८९ वर्षे जगले.

त्यांचे कार्य जीवशास्त्राच्या पुस्तकांत स्थान मिळवून आहे. त्यांच्याकडून शिकलेल्यांनी पुढे स्वतःचे काम केले.

त्यांचे जीवन साध्या पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणा आहे. मेहनतीच्या जोरावर मोठे यश मिळू शकते, हे त्यांनी दाखवले. त्यांच्या कामामुळे भारतीय विद्यार्थ्यांना परदेशात संशोधनाच्या संधी मिळाल्या.

त्यांच्या पश्चातही त्यांच्या पद्धती प्रयोगशाळांमध्ये वापरल्या जातात. त्यांच्या नावाने व्याख्यानमाला आणि पुरस्कार सुरू झाले आहेत. भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी ते आदर्श मानले जातात.

त्यांच्या कामामुळे अनुवांशिक संकेताचा अभ्यास जगभर सुरू झाला. पुढील संशोधकांनी त्यावर आधारित नवे प्रयोग केले.

संदर्भ

1. H. Gobind Khorana — NobelPrize.org
2. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 — NobelPrize.org
3. Har Gobind Khorana — Wikipedia
4. Gobind Khorana and the rise of molecular biology — MIT
5. Genetic code — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६