मन्नारचे आखात

मन्नारचे आखात हा भारताच्या आग्नेय किनाऱ्यावर आणि श्रीलंकेच्या पश्चिम किनाऱ्यामधील एक मोठे उथळ आखात आहे. तो लक्षद्वीप समुद्राचा भाग मानला जातो. आखाताचे क्षेत्रफळ सुमारे १०,५०० चौरस किमी आहे. उत्तरेस रामेश्वरम बेट आणि रामसेतूची वाळूची रांग आहे. या रांगेमुळे आखात पाल्कच्या आखातापासून वेगळे होते. दक्षिणेस कन्याकुमारीजवळ हिंदी महासागर सुरू होतो. तमिळनाडूतील रामनाथपुरम आणि तुतीकोरीन जिल्ह्यांचा किनारा याच आखाताला लागून आहे.

माहिती

आखाताची सरासरी खोली फक्त सुमारे ६ मीटर आहे. त्यामुळे ते अत्यंत उथळ मानले जाते. मात्र दक्षिणेकडे खोली वेगाने वाढते आणि सर्वाधिक खोली १,३३५ मीटरपर्यंत पोहोचते.

आखातीत थमिरबरणी आणि वैप्पार या भारतीय नद्या तसेच श्रीलंकेतील मलवथु ओया नदी येऊन मिळते. गोड्या पाण्याच्या या प्रवाहांमुळे किनाऱ्यालगतचे पाणी कमी खारट होते.

इतिहास व व्यापार

मन्नारच्या आखाताचे महत्त्व दुसऱ्या शतकापासूनच नोंदवले गेले आहे. येथील मोत्यांच्या खडकांमुळे हा भाग प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध होता. भारत आणि श्रीलंका यांमधील व्यापाराचा हा महत्त्वाचा मार्ग होता. मोती, शंख, मसाले आणि कापूस यांची ने-आयात येथून होत असे.

तुतीकोरीन हे बंदर याच किनाऱ्यावर आहे. ब्रिटिश काळात येथून मीठ, मोती आणि शंख यांचा व्यापार मोठ्या प्रमाणात होत असे. आजही मच्छीमारी आणि मिठाचे उत्पादन हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत.

रामसेतू ही वाळूची रांग नौकानयनास अडथळा ठरते. त्यामुळे मोठी जहाजे श्रीलंकेभोवती फिरून जातात. सुमारे ४८ किमी लांबीच्या या रांगेतील काही वाळूचे ठिबके कोरडे असतात आणि बहुतेक ठिकाणी खोली एक मीटरपेक्षा कमी असते.

पर्यावरण व जैवविविधता

इ.स. १९८६ मध्ये तमिळनाडू सरकारने २१ बेटांचा परिसर समुद्री राष्ट्रीय उद्यान म्हणून घोषित केला. इ.स. १९८९ मध्ये हा परिसर भारताचा पहिला समुद्री जीवावरण राखीव क्षेत्र बनला. दक्षिण आणि आग्नेय आशियातील हे पहिले समुद्री जीवावरण राखीव क्षेत्र मानले जाते. इ.स. २०२२ मध्ये या परिसराला रामसर स्थळाचा दर्जा मिळाला.

या परिसरातील जैवविविधता उल्लेखनीय आहे. सुमारे ११७ प्रजातींचे प्रवाळ, ४५० पेक्षा जास्त प्रजातींचे मासे आणि १२ प्रजातींचे समुद्री गवत येथे आढळते. याशिवाय शंख, खेकडे, झिंगे, स्पंज आणि शिंपले यांच्या शेकडो प्रजाती आहेत.

सागरी गाई अर्थात डुगोंग हा या परिसरातील सर्वांत संवेदनशील प्राणी मानला जातो. व्हेल शार्क, हिरवा कासव आणि हॉक्सबिल कासव यांचेही अधिवास येथे आहेत. खारफुटी आणि समुद्री गवताळ कुरणे या प्राण्यांना अन्न देतात.

इ.स. २०१९ मध्ये मंडपम आणि किलकरई भागात प्रवाळांचे विरंगुळणे आढळले. पाण्याचे तापमान ३२ ते ३६ अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढल्यावर असे घडल्याचे संशोधकांनी नमूद केले.

अर्थव्यवस्था

मच्छीमारी हा येथील सर्वांत मोठा उपजीविका साधन आहे. आखातातील उथळ पाण्यामुळे लहान नौकांना मासेमारी करणे सोपे जाते. मात्र जास्त मासेमारी आणि नष्टकारक पद्धतींमुळे साठ्यावर दबाव वाढला आहे.

मिठाचे उत्पादन आणि शंखसंग्रह हेही पारंपरिक व्यवसाय आहेत. पर्यटनातूनही स्थानिकांना उत्पन्न मिळते. रामेश्वरम आणि धनुषकोडी ही धार्मिक स्थळे याच परिसरात आहेत.

आखाताचे पाणी उथळ असल्याने मोठी बंदरे उभारणे कठीण आहे. त्यामुळे येथील व्यापार प्रामुख्याने स्थानिक स्वरूपाचा आहे. मोठ्या जहाजांसाठी जवळचे तुतीकोरीन बंदर वापरले जाते.

बेटे व वस्ती

मन्नारच्या आखातात २१ बेटांची रांग आहे. यांपैकी १९ बेटे वर आहेत आणि २ बुडालेली आहेत. ही बेटे रामनाथपुरम आणि तुतीकोरीन किनाऱ्याजवळ प्रवाळखडकांसह आहेत.

बेटांवरील वस्ती अत्यंत मर्यादित आहे. काही बेटांवर मच्छीमार कुटुंबे राहतात. उर्वरित बेटे निर्जन आहेत आणि तेथे प्रवेश नियंत्रित आहे.

श्रीलंकेच्या बाजूस मन्नार बेट आणि आसपासची लहान बेटे आहेत. तेथेही मच्छीमारी हा मुख्य व्यवसाय आहे. भारत आणि श्रीलंका यांमधील सागरी सीमा याच भागात जवळ येते.

किनाऱ्यावरील गावांमध्ये मिठाची मैदाने आणि शंखांच्या कारखान्यांची परंपरा आहे. रामेश्वरम आणि धनुषकोडी ही धार्मिक स्थळे याच परिसरात आहेत.

संवर्धनाची आव्हाने

या परिसरातील प्रवाळखडक आणि समुद्री गवत यांचे संवर्धन हे मोठे आव्हान आहे. जास्त मासेमारी, बेकायदा गाळ काढणे आणि प्रदूषण यामुळे अधिवास झपाट्याने बदलत आहेत.

तापमान वाढल्यावर प्रवाळांचे विरंगुळणे होते. त्यामुळे प्रवाळांची विविधता कमी होण्याचा धोका आहे. स्थानिक संस्था आणि संशोधन केंद्रे यावर देखरेख ठेवतात.

डुगोंगच्या संवर्धनासाठी विशेष कार्यक्रम राबवले जातात. मच्छीमारांना जाळ्यांचे प्रकार बदलण्याचे आणि संरक्षित क्षेत्रात मासेमारी टाळण्याचे आवाहन केले जाते.

पर्यटन नियंत्रित स्वरूपात वाढवणे हेही उद्दिष्ट आहे. कुरुसडाई बेट पर्यटनासाठी निवडले गेले आहे. यामुळे स्थानिकांना उत्पन्न मिळेल आणि अधिवासावर कमी दबाव पडेल, अशी अपेक्षा आहे.

मोसमी वारे व प्रवाह

मन्नारच्या आखातातील प्रवाहांची दिशा वर्षातून दोनदा बदलते. नोव्हेंबर ते मार्च या काळात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे प्रवाह वाहतात. एप्रिल ते ऑक्टोबर या काळात ते दक्षिणेतून उत्तरेकडे वाहतात.

या उलटणीमुळे हिंदी महासागरातील पाणी आखातात येते. त्यामुळे आखातातील तापमान आणि खारटपणा बदलतो. याचा परिणाम प्रवाळ आणि मासेमारीवर दिसतो.

आखात दोन्ही मोसमी वाऱ्यांच्या प्रभावाखाली आहे. नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे पाऊस पडतो आणि ईशान्य मोसमी वाऱ्यांमुळे हवामान कोरडे राहते. यामुळे येथील परिसंस्था हंगामानुसार बदलते.

पाण्याची गुणवत्ता

आखातातील पाण्याचे तापमान उथळ भागात वेगाने बदलते. उन्हाळ्यात ते जास्त गरम होते. यामुळे प्रवाळांवर ताण येतो.

नद्यांमधून येणारे गोडे पाणी किनाऱ्याजवळ खारटपणा कमी करते. यामुळे तेथे समुद्री गवताची वाढ चांगली होते. उथळ पाण्यात प्रकाश खालपर्यंत पोहोचतो, त्यामुळे प्रकाशसंश्लेषण सुलभ होते.

आखातातील पाण्यात गाळाचे प्रमाण कमी आहे. यामुळे पाणी तुलनेने स्वच्छ दिसते. हे येथील प्रवाळखडकांसाठी अनुकूल आहे.

आखातातील उथळ भाग मच्छीमारीसाठी सोयीचा आहे. लहान नौकांना दूर जावे लागत नाही.

खोल भागात मात्र मोठ्या नौकांची गरज असते. तेथील हवामान अचानक बदलत असल्याने सुरक्षेची काळजी घ्यावी लागते.

संदर्भ

1. रामसर स्थळ — मन्नारचे आखात जीवावरण राखीव
2. ब्रिटानिका — ॲडम्स ब्रिज
3. तमिळनाडू वन विभाग
4. भारतीय वन्यजीव संस्था
5. राष्ट्रीय किनारपट्टी संशोधन केंद्र
6. सागरी बंदरे — भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६