कच्छचे आखात

कच्छचे आखात हे अरबी समुद्राचे एक आखात आहे. ते गुजरातमध्ये कच्छ प्रदेश आणि सौराष्ट्र द्वीपकल्प यांच्यामध्ये वसले आहे. आखात पूर्वेकडे सुमारे १८० किमी आत शिरलेले आहे. रुंदी सुमारे १६ ते ६५ किमी आहे. तोंडाजवळ ती सुमारे ५० किमी रुंद आहे. आखात पूर्वेकडे जाऊन चिखलाच्या मैदानात, खाड्यांमध्ये आणि उपखाड्यांमध्ये विभागले जाते. दक्षिण किनाऱ्यावर बेटे, चिखलाचे मैदान आणि प्रवाळखडक आहेत. त्यामुळे या भागाचे मोठे क्षेत्र संरक्षित केले गेले आहे.

माहिती

आखाताच्या तोंडाजवळ खोली सुमारे ६० मीटर आहे. आखाताच्या शेवटाकडे ती २० मीटरपेक्षा कमी होते. काही ठिकाणी खोली पाच मीटरपर्यंतही येते. सरासरी खोली सुमारे ३० मीटर आहे.

आखातात मोठ्या नद्या येत नाहीत. कच्छ भागात पाऊस कमी पडतो. त्यामुळे आखातात गोड्या पाण्याचा ओघ अत्यंत कमी आहे. त्यामुळे पाणी जास्त खारट राहते.

तोंडाजवळ लुशिंग्टन, रनवारा, बॉबी आणि गुरूर अशा अनेक वाळूच्या रांगा आहेत. या रांगांमुळे मोठ्या जहाजांना सावधगिरीने मार्ग काढावा लागतो.

पर्यावरण व संरक्षित क्षेत्र

इ.स. १९८० मध्ये गुजरातने या भागात भारताचे पहिले सागरी राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य स्थापन केले. यात सुमारे ४२ बेटे आणि मोठा भरती-ओहोटीचा परिसर समाविष्ट आहे. बेटांचे क्षेत्रफळ सुमारे १४९ चौरस किमी आणि भरती-ओहोटीच्या क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे ३०९ चौरस किमी आहे.

या परिसरातील जैवविविधता उल्लेखनीय आहे. सुमारे ३२ प्रकारचे कठीण प्रवाळ आणि १२ प्रकारचे मऊ प्रवाळ येथे आढळतात. माशांच्या सुमारे १५० ते २०० प्रजाती, १०० पेक्षा जास्त प्रकारची शैवाल आणि २०० पेक्षा जास्त पक्ष्यांच्या प्रजाती येथे नोंदवल्या गेल्या आहेत.

सागरी गाई अर्थात डुगोंग हा या भागातील दुर्मीळ सस्तन प्राणी आहे. कासवे, स्पंज, शिंपले आणि खेकडे यांच्याही अनेक प्रजाती येथे आहेत. खारफुटी आणि चिखलाची मैदाने या प्राण्यांना आश्रय देतात.

आखातातील खारटपणा आणि उथळपणा यामुळे प्रवाळांना तग धरणे कठीण जाते. तरी येथील प्रवाळ टिकून आहेत. तेल गळती आणि किनाऱ्यावरील उद्योग हे यांचे मुख्य धोके मानले जातात.

अर्थव्यवस्था व बंदरे

कच्छचे आखात भारताच्या अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान राखते. देशाच्या मिठाच्या उत्पादनातील मोठा वाटा याच भागातून येतो. मिठाची मैदाने भरती-ओहोटीच्या पट्ट्यात आणि जमिनीच्या आतही आहेत.

कांडला, मुंद्रा, ओखा, मांडवी आणि बेडी ही प्रमुख बंदरे आहेत. कांडला बंदरातून आयात केलेले तेल आणि इतर माल हाताळला जातो. जामनगर येथे मोठी तेलशुद्धीकरण कारखाना आहे. आखातात तेलासाठी समुद्री टर्मिनलही उभारले आहेत.

या भागातून होणाऱ्या तेलवाहतुकीमुळे तेल गळतीचा धोका जास्त आहे. यापूर्वी काही छोट्या प्रमाणातील गळतीच्या घटना घडल्या आहेत, असे अहवालांत म्हटले आहे.

इतिहास

प्राचीन काळात या आखाताचा उल्लेख एरिथ्रियन समुद्राच्या परिप्लस या ग्रंथात आला आहे. तेथे याला बराकाचे आखात असे म्हटले आहे. तो ग्रंथ सुमारे इ.स. ५० च्या सुमारास लिहिला गेला.

पुढील शतकांत या भागातून अरब, आफ्रिका आणि भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याशी व्यापार होत असे. कच्छचे बंदर हे या व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. मांडवी बंदरावरून ओमान आणि आफ्रिकेशी जहाजे येत-जात असत.

आज या आखाताचे महत्त्व औद्योगिक व सामरिकदृष्ट्या वाढले आहे. पाकिस्तानच्या सीमेजवळ असल्याने या भागाचे संरक्षणात्मक महत्त्वही मोठे आहे.

भरती व चिखलाचे मैदान

कच्छच्या आखातातील भरतीची उंची सुमारे तीन ते पाच मीटर आहे. भरती-ओहोटीमुळे किनाऱ्यावर चिखलाची विस्तृत मैदाने तयार झाली आहेत. उत्तर किनाऱ्यावर ही मैदाने सर्वाधिक विस्तृत आहेत.

चिखलाच्या मैदानात अनेक प्रकारचे सूक्ष्मजीव आणि अकशेरुकी प्राणी राहतात. हे प्राणी पक्ष्यांना अन्न देतात. त्यामुळे हा भाग स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी महत्त्वाचा अधिवास बनला आहे.

आखातातील बेटांभोवती प्रवाळ आणि खारफुटी आहेत. काही बेटे वाळूच्या रांगांमुळे तयार झाली आहेत. पिरोटण आणि डेडा यांसारख्या उथळ बँका प्रवाळांसाठी आश्रय देतात.

आखातात मोठ्या नद्या नसल्याने गाळाचा ओघ कमी आहे. त्यामुळे पाण्याची स्वच्छता तुलनेने जास्त राहते. मात्र उद्योगांमुळे प्रदूषणाचा धोका वाढतो.

संवर्धन व स्थानिक सहभाग

सागरी राष्ट्रीय उद्यानाच्या व्यवस्थापनात स्थानिक मच्छीमारांचा सहभाग महत्त्वाचा मानला जातो. संरक्षित क्षेत्रात मासेमारीवर बंधने आहेत. मात्र अभयारण्याच्या भागात काही अधिकार दिले जातात.

प्रवाळखडकांच्या देखरेखीसाठी नियमित सर्वेक्षण होते. तापमान वाढ आणि गाळ साचणे यामुळे प्रवाळांची हानी होते. तेल गळतीच्या घटनांवर तातडीने कारवाई करण्याची व्यवस्था आहे.

पर्यटन नियंत्रित स्वरूपात वाढवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. बेटांवर जाण्यासाठी परवानगी आवश्यक असते. यामुळे अधिवासावरील मानवी दबाव मर्यादित राहतो.

खारफुटीच्या लागवडीद्वारे किनाऱ्याचे संरक्षण करण्याचे प्रयोग झाले आहेत. यामुळे वादळांपासून आणि किनारी झीज होण्यापासून संरक्षण मिळते, असे आढळले आहे.

हवामान व पाऊस

कच्छ भागात पाऊस अत्यंत कमी पडतो. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान फारच कमी असल्याने येथील हवामान कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान मोठ्या प्रमाणात वाढते.

कमी पावसामुळे आखातात गोड्या पाण्याचा ओघ होत नाही. त्यामुळे पाण्याचा खारटपणा जास्त राहतो. हे आखाताचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

हिवाळ्यात हवामान सौम्य राहते आणि पक्ष्यांची वर्दळ वाढते. या काळात पक्षीनिरीक्षणासाठी अनेक लोक या भागात येतात.

जलवाहतूक व सुरक्षा

आखातातील उथळपणामुळे जहाजांना विशेष मार्गांचा वापर करावा लागतो. मोठ्या जहाजांसाठी खोलीकरण आणि मार्गदर्शन आवश्यक असते.

कांडला आणि मुंद्रा येथील बंदरांमधून मोठ्या प्रमाणात मालवाहतूक होते. या बंदरांना जोडण्यासाठी रेल्वे आणि रस्ते मार्ग आहेत.

तेलवाहुक जहाजांसाठी समुद्री टर्मिनल आहेत. या टर्मिनलपासून पाइपलाइनद्वारे तेल कारखान्यांपर्यंत पोहोचवले जाते.

आखातातील मिठाची मैदाने देशाच्या मिठाच्या गरजेचा मोठा भाग भागवतात. या मैदानांमध्ये समुद्राचे पाणी साठवून सूर्यप्रकाशात वाफवले जाते.

मिठाच्या उत्पादनामुळे स्थानिकांना रोजगार मिळतो. मात्र यामुळे आसपासच्या जमिनीचा खारटपणा वाढतो. त्यामुळे शेतीवर परिणाम होतो, असे अभ्यास सांगतात.

संदर्भ

1. ब्रिटानिका — कच्छचे आखात
2. राष्ट्रीय किनारपट्टी संशोधन केंद्र — संवेदनशील किनारी भाग
3. गुजरात समुद्री मंडळ
4. भारतीय वन्यजीव संस्था
5. सागरी बंदरे — भारत सरकार
6. आंतरराष्ट्रीय जलदृश्य संस्था

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६