चंगीज खान

चंगीज खान (सुमारे ११६२ – १२२७) हा मंगोल साम्राज्याचा संस्थापक व पहिला खान होता. जन्मतः त्याचे नाव तेमुजिन होते. तो मंगोलियन स्टेपीवरील एका छोट्या जमातीचा मुलगा होता आणि लहानपणी त्याला अत्यंत हालअपेष्टांना तोंड द्यावे लागले. पुढील दशकांत त्याने परस्परविरोधी मंगोल व तुर्क जमाती एकत्र आणल्या आणि १२०६ मध्ये सर्व मंगोलांचा खान म्हणून घोषित झाला. त्यानंतर त्याने मध्य आशिया, उत्तर चीन आणि पूर्व युरोपच्या दिशेने स्वाऱ्या केल्या. त्याच्या विजयांमुळे इतिहासातील सर्वात मोठे सलग भूभागीय साम्राज्य उभे राहिले. या विजयांबरोबरच मोठ्या प्रमाणात हिंसाचार व लोकसंख्येचा विनाशही झाला.

माहिती

तेमुजिनचा जन्म सुमारे ११६२ मध्ये ओनोन नदीजवळ झाला, असे बहुतेक इतिहासकार मानतात; जन्मवर्षाबद्दल मात्र मतभेद आहेत. त्याचे वडील येसुगेई हे बोर्जिगिन घराण्याचे जमातप्रमुख होते आणि आई होएलुन होती. वडिलांच्या मृत्यूनंतर कुटुंबाला जमातीने सोडून दिले आणि त्यांना दारिद्र्यात जगावे लागले. या कठीण काळात तेमुजिनने आपल्या भावंडांसह शिकार व जमवाजमव करून उदरनिर्वाह केला.

वर्ष	घटना
सुमारे ११६२	ओनोन नदीजवळ जन्म
१२०६	कुरुलताईत चंगीज खान म्हणून घोषणा
१२१०	पश्चिम झिया राज्याचे अधीनत्व
१२१५	जिन राजवंशाची राजधानी झोंगदू काबीज
१२१९	ख्वारझमवर स्वारी
१२२७	पश्चिम झियावरील मोहिमेत निधन
१२२९	वारस ओगोदेईचा राज्याभिषेक

प्रारंभिक जीवन व सत्तेचा उदय

लहानपणी तेमुजिनला शत्रू जमातीने बंदी बनवले आणि त्यातून त्याने पळ काढल्याची कथा मंगोलांच्या गुप्त इतिहासात आहे. तरुणपणी त्याची पत्नी बोर्टेचे अपहरण झाले आणि तिला सोडवण्यासाठी त्याने इतर जमातप्रमुखांशी युती केली. या युती व यशामुळे त्याच्याभोवती अनुयायांचा गट तयार झाला.

आपल्या मित्र व नंतर प्रतिस्पर्धी बनलेल्या जमुखाशी त्याचे संबंध चढ-उतारांचे राहिले. टोग्रुल या शक्तिशाली खानाशीही त्याची युती झाली आणि नंतर त्यांच्यात संघर्ष झाला. या संघर्षांतून तो स्टेपीवरील प्रमुख शक्ती बनत गेला. नायमान जमातीचा पराभव आणि जमुखाचा अंत यानंतर त्याच्यासमोर कोणताही मोठा प्रतिस्पर्धी उरला नाही.

जमातींचे एकत्रीकरण व सुधारणा

१२०६ मध्ये ओनोन नदीकाठी भरलेल्या कुरुलताई या सभेत तेमुजिनला चंगीज खान ही पदवी देण्यात आली. या सभेत त्याच्या नेतृत्वाला सर्व मंगोल जमातींनी मान्यता दिली, असे मंगोल स्रोत सांगतात. यामुळे परस्परविरोधी जमातींचे एका राजकीय चौकटीत एकत्रीकरण झाले.

त्याने सैन्याची रचना दशांश पद्धतीवर केली आणि सैनिकांना दहा, शंभर, हजार व दहा हजाराच्या गटांत विभागले. वेगवेगळ्या जमातींतील लोक एकाच गटात ठेवल्याने जमातीनिष्ठेचे महत्त्व कमी झाले आणि मध्यवर्ती नियंत्रण बळकट झाले. क्षमता व निष्ठा यांच्या आधारावर पदोन्नती होत असे.

त्याने केशिग नावाची स्वतःची अंगरक्षक व निवडक सैन्याची तुकडी उभारली, जी पुढे साम्राज्याच्या उच्च पदांवर पोहोचलेल्या अधिकाऱ्यांचा स्रोत बनली. लेखनासाठी उयघुर लिपीवर आधारित लिपी स्वीकारण्यात आली, ज्यामुळे कायदे व करांची नोंद ठेवणे सोपे झाले. व्यापाऱ्यांना संरक्षण देऊन व्यापारमार्ग सुरक्षित करण्याचे धोरणही त्याने अवलंबले.

याम व कायद्याची व्यवस्था

चंगीज खानाने याम नावाच्या कायद्यांच्या संचाची स्थापना केल्याचे सांगितले जाते. या कायद्यांत चोरी, दरोडा व विश्वासघात यांना कडक शिक्षा, तसेच सैन्यातील शिस्त व सामाजिक क्रम यांवर भर होता. काही नोंदींनुसार यामने धार्मिक सहिष्णुतेचे तत्त्वही मांडले आणि धार्मिक नेत्यांना करांतून सूट दिली.

मात्र आधुनिक इतिहासकारांच्या मते यामचा लिखित संच अस्तित्वात होता, हे निश्चित नाही. त्याने कायदेशीर व्यवस्थेत व न्यायदानात मोठे बदल केले, हे मात्र बहुतेक अभ्यासक मान्य करतात. न्यायव्यवस्थेची जबाबदारी त्याने शिगी कुतुगु या विश्वासू अधिकाऱ्याकडे सोपवली होती.

साम्राज्याचा विस्तार

१२०९ मध्ये त्याने पश्चिम झिया राज्यावर स्वारी केली आणि पुढील वर्षी ते अधीन झाले. १२११ पासून जिन राजवंशाविरुद्धची मोहीम सुरू झाली आणि १२१५ मध्ये त्यांची राजधानी झोंगदू (आजचे बीजिंग) काबीज झाली. या मोहिमा अनेक वर्षे चालल्या आणि त्यात मोठ्या प्रमाणात लुट व विनाश झाला.

१२१८ मध्ये त्याच्या सेनापतींनी कारा खिताय राज्य आपल्या ताब्यात घेतले. १२१९ मध्ये ख्वारझम साम्राज्याच्या शासकाने त्याचे व्यापारी व दूत मारल्यानंतर त्याने त्या दिशेने मोठी स्वारी केली. या मोहिमेत बुखारा, समरकंद व खोरासानमधील अनेक शहरे जिंकली गेली आणि मोठ्या प्रमाणात विनाश झाला.

विजयांतील हिंसाचार

मंगोल स्वाऱ्यांमध्ये विरोध करणाऱ्या शहरांवर अत्यंत कठोर कारवाई केली जात असे; काही ठिकाणी रहिवाशांची कत्तल झाल्याच्या नोंदी समकालीन लेखकांनी केल्या आहेत. खोरासान व ट्रान्सॉक्सियाना भागातील लोकसंख्या या स्वाऱ्यांनंतर मोठ्या प्रमाणात घटल्याचे पुरावे मिळतात.

या हिंसाचाराच्या आकडेवारीबद्दल इतिहासकारांत मोठे मतभेद आहेत आणि काही पारंपरिक आकडे अतिशयोक्त असल्याचे मानले जाते. तरीही शहरांचा विनाश, शेतीचे नुकसान व लोकसंख्येचे स्थलांतर हे परिणाम निर्विवाद मानले जातात. या बाजूंमुळे त्याची प्रतिमा इतिहासात विध्वंसक शासकाची अशीही घडली आहे.

प्रशासन, व्यापार व धर्म

चंगीज खानाने याम नावाच्या व्यवस्थेच्या माध्यमातून कर व सैन्यसेवा यांचे नियमन केले. साम्राज्यातील अधिकाऱ्यांना नोंदी ठेवण्याची व अहवाल देण्याची पद्धत विकसित झाली, ज्यामुळे दूरच्या प्रदेशांवरही नियंत्रण ठेवणे सोपे झाले. यम नावाची टपाल व संदेशवाहकांची व्यवस्थाही उभारली गेली, ज्यामुळे राजधानीपासून दूरच्या प्रदेशांतील बातम्या त्वरेने पोहोचत असत.

व्यापाऱ्यांना संरक्षण देण्याचे धोरण त्याच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होते. मार्गावर लुटमार झाल्यास त्याची भरपाई केली जात असे, त्यामुळे पूर्व व पश्चिम यांतील व्यापार वाढला. युरोप व चीन यांना जोडणाऱ्या मार्गांची सुरक्षा या व्यवस्थेमुळे सुधारल्याचे अभ्यासक सांगतात.

त्याने धार्मिक सहिष्णुतेचे धोरण अवलंबले आणि विविध धर्मांच्या स्थळांना संरक्षण दिले. त्याच्या सैन्यात व प्रशासनात विविध धर्मांचे लोक होते. हे धोरण केवळ उदारतेमुळे नव्हे, तर वैविध्यपूर्ण साम्राज्य सांभाळण्याच्या व्यावहारिक गरजेतून आले होते.

साम्राज्याच्या विस्तारामुळे मध्य आशियातील शेती व शहरी जीवनावर मोठा परिणाम झाला. काही भागांत सिंचनाची व्यवस्था कोसळल्याचे पुरावे आहेत, तर काही ठिकाणी हस्तकला व व्यापार पुन्हा उभारल्याचेही दिसते. या परिणामांचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगळे होते.

साम्राज्याच्या विस्तारानंतर जिंकलेल्या प्रदेशांत कर व सैन्यसेवेची व्यवस्था लावण्यात आली आणि स्थानिक शासकांना मंगोल अधिपत्याखाली काम करण्याची परवानगी दिली गेली. काही ठिकाणी जुने प्रशासन तसेच ठेवले गेले.

निधन व वारसा

१२२६-२७ च्या हिवाळ्यात शिकारीत घोड्यावरून पडल्यानंतर त्याची प्रकृती बिघडली, असे स्रोत सांगतात. १८ किंवा २५ ऑगस्ट १२२७ रोजी पश्चिम झियावरील मोहिमेदरम्यान त्याचे निधन झाले. त्याच्या मृत्यूची माहिती काही काळ गुप्त ठेवण्यात आली आणि त्याचे ठिकाण आजही अज्ञात आहे.

त्याने आपला वारस म्हणून तिसरा मुलगा ओगोदेईची निवड केली होती. १२२९ मध्ये ओगोदेईचा राज्याभिषेक झाला आणि सत्तांतर मोठ्या गृहयुद्धाशिवाय पार पडले. त्यानंतरही साम्राज्याचा विस्तार चालू राहिला.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६